ماسه‌ بازی و نقش آن در آموزش  و یادگیری/ سهیلا اکبری

ماسه‌ بازی و نقش آن در آموزش و یادگیری/ سهیلا اکبری

شنبه 12 تیر 1400 - 13:57
کودکان از ماسه بازی چه یاد می گیرند؟ چه روش ها و ابزارهایی برای ماسه بازی در محیط های کوچک پیشنهاد می شود و نقش والدین و همچنین نقش والدین و مربیان در ماسه بازی و انضباط در ماسه بازی، به عنوان یک بازی و نقش مؤثر آن در یادگیری مرور خواهد شد.

ماسه‌بازی و نقش آن در آموزش و یادگیری

نویسنده: سهیلا اکبری /فصلنامه تحلیلی و پژوهشی چهار باغ/ نمره دهم/ جلد اول/ سال پنجم/ بهار و تابستان 92

اشاره 

ایجاد محیطی مناسب و مطلوب جهت بازی کودکان از مهمترین وظایف آموزشی است. تجربیات مختلف گویای این است که ایجاد محیط نمی تواند خارج از دنیای واقعی کودک باشد و هرگونه انحرافی از این اصل باعث ایجاد اختلال در رشد کودکان خواهد شد. کودکان دوست دارند تا با طبیعت درتماس باشند و آنچه را در آن می بینند؛ تجربه کنند. کودکان تمایل زیادی به بازی با عناصر طبیعی مانند خاک و آب دارند، ماسه یک فعالیت کامل برای کودکان در سنین مختلف است، چراکه هر کودک می تواند، ماسه را با ارزش های مختلفی بیان کند و این براساس سن و سطح مهارت آنهاست. کودکان و خردسالان از بازی های حجمی که با موادی چون ماسه، خاک رس مرطوب یا گل سفالگری، آب، خمیر بازی و ... انجام می شود؛ لذت فراوانی می برند. کودکان درحین انجام این بازی ها به ظاهر ساختن رؤیاها و یا حل بعضی مسائل می پردازند. در حقیقت ماسه، وسیله ای مناسب برای پاسخگویی به طیف گسترده تخیلات کودک است. ماسه بازی شیوۀ طبیعی یادگیری است. کودک از راه ماسه بازی تجربه، آزمایش و کسب نتیجه می کند، ماسه بازی در کودک قدرت ابداع، ابتکار، و تمرکز را می پروراند. او را درکشف رابطه میان آنچه پیرامون اوست یاری می دهد. آیا ماسه بازی صرفاً سرگرمی و تفریح است؟ آیا کودکان از ماسه بازی چیزی یاد می گیرند؟ پاسخ به این سؤال این است که ماسه بازی، آموزه های لذت بخش زیادی را به همراه دارد که در این مقاله به بحث در این موضوع پرداخته می شود. شاخص های یادگیری و ماسه بازی بیان خواهد شد. روش ها و ابزار ماسه بازی حتی در محیط های کوچک پیشنهاد می شود و همچنین نقش والدین و مربیان در ماسه بازی و انضباط در ماسه بازی، به عنوان یک بازی و نقش مؤثر آن در یادگیری مرور خواهد شد.

مقدمه 
فراهم ساختن محیطی مناسب و مطلوب برای بازی کودکان یکی از وظایف اصلی آموزش و پرورش هر کشوری است. تجربه های مختلف گویای این است که ایجاد محیط نمی تواند خارج از دنیای واقعی کودک باشد و هرگونه انحرافی از این اصل، اختلال در رشد کودکان به وجود خواهد آورد. کودکان دوست دارند با طبیعت در تماس باشند و هر آنچه که می بینند، تجربه کنند. چه چیزی در طبیعت موجود است؟ حیوانات اهلی، پرندگان، گل ها، درختان، ابر و باران، خاک و آب و هزاران پدیدۀ دیگر. کودکان تمایل زیادی به بازی با عناصر طبیعی  مانند خاک و آب دارند، ماسه یک فعالیت کامل برای کودکان در سنین مختلف است، چراکه هر کودک می تواند، ماسه را با ارزش های مختلفی بیان کند و این براساس سن و سطح مهارت آنهاست. 
کودکان و خردسالان از بازی های حجمی که با موادی چون ماسه، خاک رُس مرطوب یا گل سفالگری، آب، خمیر و موادی مشابه انجام می شود؛ لذت فراوانی می برند. کودکان در این بازی ها می توانند رؤیاهای خود را تجسم می بخشند یا به حل بعضی مسائل می پردازند. در حقیقت ماسه، وسیله ای مناسب برای پاسخگویی به طیف گسترده تخیلات کودک است. 
شن و آب از مواد اولیه برای بازی حسی کودکان هستند. تمام این مواد، از طریق لمس کردن، ضربه زدن، نوازش کردن و یا صاف و هموار کردن به صورت اشکال خارجی در می آیند. به عنوان مثال؛ کودک در بازی با آب، از ریختن آب، پاشیدن آن به اطراف و یا دست و پا زدن در آن بسیار لذت می برد. بازی با این مواد دائماً از شکلی به شکل دیگر متغیر است و به ویژه شن و گل اغلب نقش نمادینی مهمی را در بازی های کودکان ایفا می کنند. ماسه بازی شیوۀ طبیعی یادگیری است. کودک از راه ماسه بازی تجربه و آزمایش و کسب نتیجه می کند،  ماسه بازی در کودک قدرت ابداع، ابتکار و تمرکز را می پروراند. او را درکشف رابطۀ میان آنچه پیرامون اوست یاری می دهد.
ماسه بازی، آموزش و یادگیری 
آیا ماسه بازی صرفاً سرگرمی و تفریح است؟ آیا کودکان از ماسه بازی چیزی یاد می گیرند؟ پاسخ به این سؤال این است که ماسه بازی، آموزه های لذت بخش زیادی را  به همراه دارد که عبارتند از: 
1. آموزش ادراکی: کودکان دربارۀ خواص ماسه می آموزند. در حین بازی کشف می کنند که آیا ماسه، خشک است؟ تَر است؟ گرم یا سرد است؟ آنها می آموزند که ماسه چگونه از بین انگشتان آنها جاری می شود و چگونه در داخل یک ظرف شکل می گیرد. آنها می توانند این خواص را مقایسه کنند. یاد می گیرند که حل مشکل بکنند و همچنان‌که با توجه به خواص ماسه، تجربۀ استفاده از ظرف را می آموزند و با اضافه کردن واسطه های دیگری مانند آب آشنا می شوند. کودکان با ماسه بازی مفاهیم ریاضی و علوم را مانند علت و اثر(معلول)، پیش بینی کردن، اندازه گیری و تسلسل را در می یابند.
2. آموزش شور و هیجان اجتماعی: بعضی از کودکان ممکن است مشغول بازی نشوند. بعضی ممکن است ناظر بازی باشند و بعضی از کودکان دوست دارند به تنهایی بازی کنند. اما به زودی کودکان بازی خود را به صورت موازی تکامل می بخشند و به صورت اجتماعی و نهایتاً به صورت همکاری به بازی مشغول می شوند. به عنوان یک مشاهده کننده ممکن است این مقاطع مختلف را در بازی مشاهده کنند که البته این تفاوت ها بستگی به سن و تعداد همبازی های گروه نیز دارد. بعضی از کودکان ممکن است فقط با جاری کردن ماسه از وسط انگشتان خود شاد شوند در حالی که کودکان دیگر، دهکده و جاده می سازند. ماسه برای نیازهای کودکان در تمام سنین مناسب است. نیازها و علائق فردی کودکان، ماسه را نمونۀ کاملی از فعالیت مناسب تکاملی  ساخته است. 
3. آموزش فیزیکی، الزام هماهنگی و رشد عضلات: کودکان با ریختن، الک کردن، اندازه گرفتن، صاف کردن، مالش دادن، مرطوب ساختن و حمل کردن ماسه و ساختن چیزهای مختلف تجربه های آسان و موفقی برای خود کسب می کنند و الزام هماهنگی حرکتی عضلات گوناگون چشم و دست و... خود را با فعالیت های دقیق و ظریف به صورت مراحل چرخه ای و ادراکی تکامل می بخشند. تمام این فعالیت ها چرخۀ دقیقی هستند که به صورت طبیعی در بازی و کار با ماسه اتفاق می افتد.
4. ابزاری برای بیان خود: در ماسه بازی کودکان فرصت خلق دنیائی عینی که بر گرفته از تخیل درونی شان می باشد را پیدا می کنند، و ازاین طریق به برون ریزی افکار، احساسات و تخلیۀ هیجاناتشان می پردازند و سعی دارند اشکالی بسازند که برایشان مهم تر است و به نحوی به آنها تعلق دارد.
5. رشد و پرورش خلاقیت: خلاقیت و نوآوری کودک غالباً در زمان هایی شکوفا می شود که آزادی عمل دارد و می تواند قوۀ تخیل خویش را برای ساختن چیزی به کار اندازد. از آنجاکه بازی با ماسه طبق الگو، مدل و نقشۀ از پیش تعیین شده نیست کودکان می توانند به آفرینش دست بزنند و به دلیل قابلیت انعطاف و نرمی ماسه می توانند به هرصورتی که بخواهند آن را شکل دهند و خیلی سریع نیز می توانند آن را خراب کنند و دوباره بسازند.
6. رشد و پرورش گویایی: باید به کودکان فرصت داد از راه ماسه بازی، مجسمه سازی، کولاژ و نقاشی، احساسات و عقاید خویش را بیان کنند. در بازی با ماسه، کودک میٍ تواند فکر کند، تصمیم بگیرد و با کمک قوۀ تخیل و تصورش چیزی بیافریند و در پایان، احساس رضایت کند و دربارۀ ساخته هایش صحبت کند. احساس رضایت ناشی از ساختن بسیار پراهمیت است. ضمن آنکه کودک در مورد ساخته هایش داستان سرایی می کند به افکارش هم نظم و ترتیب می دهد. 
7. ابزاری برای اهداء آرامش و درمان: ماسه ‏بازی برای کودک این فرصت را ایجاد می‏کند تا احساسات ناخوشایند و سرکوب شده خویش را ابراز کند و به لحاظ روانی تخلیه و سبک شده و به احساس لذت و آرامش برسد. به طور مثال کودکی که به هر دلیلی دچار حس خشم می شود با سوراخ سوراخ کردن ماسه و کوبیدن آن روی هم از انرژی منفی، خالی و رها می شود. لذا برای بسیاری از کودکان ماسه بازی آرام کننده است. به نظر می رسد که وقتی کودکی استرس دارد و بازی های دیگر برای او زحمت دارد می توان ماسه بازی را به او پیشنهاد داد.
8. رشد و پرورش مهارت های اجتماعی: وقتی چند کودک باهم ماسه بازی می کنند از مشارکت و دادوستد برای ساختن چیز مورد علاقه شان لذت می برند و مهارت های اجتماعی شان پرورش پیدا می کند.
9. پرورش قدرت تجسم فضایی و هندسی: ماسه به دلیل نرمی و قابلیت انعطاف، مادۀ خیلی خوبی برای طرح های سه بعدی است، کودک می تواند صورت های فضایی و هندسی مفاهیم (جعبه، آدم، دایره و ...) را به صورت عینی خلق و مشاهده کند و به سازگاری و انطباق پذیری تصورات و ادراکاتش در مورد اشکال و اجسام سه بعدی و هندسی کمک بزرگی کنند.
10. آموزش های زبان، ریاضی، علوم 
تمام آموزش های پایۀ کودکان از طریق این مادۀ طبیعی قابل آموزش است. تحقیقات زیادی در این زمینه انجام گرفته و همگی نشانگر آن است که این ماده به لحاظ  ایجاد حس آرام بخشی که دارد فرایند یادگیری را تسهیل کرده و روش های زیادی برای رفع اختلال های یادگیری زبان و ریاضی از طریق ماسه به وجود آمده است.
روش ها و ابزار ماسه بازی
ماسه بازی برای کودکان دارای اشکال متنوع و متفاوتی است. این بازی می تواند در میز ماسه بازی، جعبه یا استخر ماسه و یا یک زیرانداز  ساده انجام شود. اما مسئلۀ حائز اهمیت این است که کودک قبل از ارائه هر وسیله دیگر نیاز دارد که به آزمایش و لمس اولیه ماسه بپردازد. آنرا لمس کند، به آن نگاه کند و آن را از میان انگشتان خود جاری سازد. 
لیست وسایل پایان ناپذیر این بازی از وسایل شکل، کاسه یا دیگر ظروف؛ ظروف نانوائی یا آشپزی، بیلچه، پرچم های کوچک، فنجان ها و قاشق های مدرج، تکه های مسطح چوب یا پوست درخت، کفگیر، صدف، غربال (الک) با اندازه های متفاوت، سنگ های کوچک و سنگ‌ریزه، سیب زمینی، گل های پلاستیکی، حیوانات و دایناسورها، ظروف، دیگچه و ماهی تابه، ماشین های راه سازی، اسباب بازی‌های کوچک شامل حشرات، قورباغه، قیف، تور کوچک ماهیگیری وسایل بسیار گوناگون دیگر می باشد. نگران اینکه بچه ها از چه وسائلی استفاده می کنند، نباشید. هرچه برای آنها فراهم کنید آنها خودشان می دانند چطور از آنها استفاده کنند.
نقش والدین و مربیان در ماسه بازی
چیزهای زیادی وجود دارد که در ماسه بازی آموخته می شوند اما چیزی زیادی برای تدریس وجود ندارد؛ آموختن توسط خود کودکان همچنانکه مشغول اکتشاف هستند انجام می گیرد. نقش بزرگسالان این است که صحنۀ بازی را فراهم کنند و اگر لازم باشد به کودکان اجازه شروع بازی را بدهند وچنانچه نیاز باشد بازی آنها را مشاهده و این کار را برای آنها تسهیل می کند. 
به خاطر داشته باشید که کودکان در حین انجام فعالیت هایشان در دنیای تخیلات خود غوطه ور می شوند و آن چنان جذب بازی می شوند که شما هیچ کاری نمی توانید بکنید جز اینکه عقب بایستید و از تماشای آنها و شور و هیجان بازی شان لذت ببرید. اما غافل نباشید که در حین تماشای  کودکان و لذت از بازی آنها شما می توانید بعضی از مطالب و مفاهیم را برای آنها شرح دهید و سؤالات مختلفی از آنها بپرسید. چراکه این زمان بسیار خوبی برای مکالمه و گفتگو با کودکان است؛ زمانی که آنها سرسختانه مشغول بازی با ماسه هستند شما هم بیکار نباشید!
انضباط و ماسه بازی
خوردن ماسه: وقتی که کودکان، برای اولین بار ماسه را تجربه می کنند بیشتر آنها مقداری ماسه می خورند و خیلی زود متوجه می شوند که ماسه مزۀ خوبی ندارد و از نزدیک کردن آن به دهان خود خودداری می کنند. برای پیشگیری از این کار فقط کافی است به سادگی به کودکان بگوئید که ماسه طعم خوبی ندارد. ماسه برای بازی کردن است نه برای خوردن!
پرتاب ماسه: مشکل مهم تر زمانی است که کودکان ماسه را پرتاب می کنند و گاهی اوقات ممکن است وارد چشمان کودک دیگر شود مانند کلیه فعالیت ها؛ ماسه بازی هم بایستی تحت نظارت بزرگسالان باشد. اگر کودکی، ماسه را پرتاب کرد به او بگوئید که ماسه به چشم ها آسیب می رساند و سپس او را به سوی اسباب بازی هایی که می تواند پرتاب کند راهنمایی کنید. اگر ریختن  ماسه، مشکل بزرگی است لازم است که آن را مرطوب سازید به طوری که زیاد به اطراف و هوا پراکنده نشود.
پاشیدن ماسه: مشکل عمومی دیگر پاشیدن ماسه است. روش پاشیدن آن را به صورت مثبت برای کودکان بیان کنید. به آنها یادآوری کنید که ماسه را به صورت سرازیری بریزدند. به کودکان آنچه می خواهند انجام دهند بگوئید و به آنها رفتار خوب را یاد بدهید.
بحث و بررسی
با توجه به آنچه در ویژگی های مثبت ماسه بازی برای کودکان گفته شد؛ بنابراین لازم است که مهد کودک‌ها و کودکستان‌ها قسمت کوچکی را که معمولاً بیش از سه یا چهار مترمربع نیست به ا «جعبه ماسه» ختصاص دهند تا کودکان محلی دلخواه برای بازی داشته باشند. 
کودکان در دنیای بازی ها زندگی می کنند، بازی مناسب، دنیای کودکان را وسعت می بخشد. ما باید به هر کودکی اجازه بدهیم هرطورکه دلش می‏خواهد از ماسه استفاده کند، به او آزادی کامل دهیم تا با ماسه آشنا شود و حس کنجکاوی‏اش را ارضا کند، هرگز در مرحله آشنایی از او نخواهید که چیزی بسازد. والدین و یا مربیان می‏توانند کنار کودکان بنشینند و همراه آنها بازی کنند. شرکت در بازی موجب تشویق کودکان می‏شود ولی والدین و یا مربیان نباید چیزهایی را بسازند که بچه‏ها از روی آن کپی کنند، این کار باعث هدر رفتن استعداد، خلاقیت و قوه ابتکار کودکان می‏شود. بازی هرگونه فعالیت کودک برای کسب شادی و لذت است.
کودک برای لذت بازی می کند نه برای نتیجه. ما به نتیجه فکر می کنیم برای همین نمی توانیم بازی کنیم اما کودکان با هر چیزی که برایشان قابلیت «کشف» داشته باشد بازی می کنند. وقتی به کودکان و نحوۀ بازی کردن با ماسه را یاد می دهیم فرصت کشف را از آنها می گیریم. این نکته خیلی مهمی برای ماست و اشتباه تقریباً بارز و شاخص اکثر پدر و مادرهاست که باید توجه داشته باشیم که اسباب‌بازی مناسب، باید فرصت کشف را در اختیار کودکان بگذارد نه اینکه به او یاد دهیم که چطور با آن اسباب بازی بازی کند. 

پیشنهادهایی برای مطالعۀ بیشتر
- بازی درمانی نوشتۀ ویرجینیا ام اکسلاین، برگردان از احمد حجاران از انتشارات کیهان به سال ۱۳۶۹.
- بررسی میزان تاثیر شن بازی درمانی در درمان کودکان پیش فعال سنین 5 تا 7 سال استان تهران نوشتۀ معصومه فخیمی از دانشگاه پیام نور به سال 1388.


Outdoor Play Area Standards Manual for Centre-Based Child Care; Department of Health and Community Services, 2006-
Guidance on Inspecting Children’s Outdoor Play Areas, CFE – Playground checklist, 2009-
Sand Play, Donna S. Kirby ,Pre-is-Cool.com, 2012-

خلاقیت، آموزش کودکان، تجربه عینی، سرگرمی، هوش تجسمی، هوش طبیعت گرایانه، تجربه کامل، شوق یادگیری، ماسه بازی، کودکان، کودک خلاق
مطالب مرتبط
ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد