اسباب هایی برای تجربۀکامل/ سمیه حجازی

اسباب هایی برای تجربۀکامل/ سمیه حجازی

دوشنبه 13 اردیبهشت 1400 - 16:59
در این مقاله مراد از شناخت اسباب هایی است که مولد تجربه ای کامل باشند. یعنی از سطحی که برای آنها تعریف شده فراتر بروند و با به چالش کشیدن کودک تجربه ای غنی تر را به او منتقل و در ادامه یادگیری او را کامل تر کنند.

اسباب هایی برای تجربۀکامل

نویسنده: سمیه حجازی

بازی یکی از ابزارهای قدرتمند آموزش به کودکان است که در هر مرحله از زندگی با توجه به تکامل جسمی و ذهنی کودک خود نمایی می کند در این مقاله مراد از شناخت اسباب هایی است که مولد تجربه ای کامل باشند. یعنی از سطحی که برای آنها تعریف شده فراتر بروند و با به چالش کشیدن کودک تجربه ای غنی تر را به او منتقل و در ادامه یادگیری او را کامل تر کنند در نتیجه برای رسیدن به مفهوم تجربه کامل باید آن را در دل تجربه ای که حاصل از کمیت بازی با اسباب بازی جستجو کرد.

مقدمه

بازی یکی از ابزارهای قدرتمند آموزش به کودکان است که در هر مرحله از زندگی با توجه به تکامل جسمی و ذهنی کودک خود نمایی می کند. بازی برای کودک فرصتی است برای کشف و درک جهان ناشناخته ها چراکه رهایی و آزادی کودک در بازی منجر تجربه هایی گوناگون خواهد شد. در این میان اسباب بازی ها مجالی است برای هردوی این ها؛ بازی و تجربه و در این مقاله مراد از شناخت اسباب هایی است که مولد تجربه ای کامل باشند. یعنی از سطحی که برای آنها تعریف شده فراتر بروند و با به چالش کشیدن کودک تجربه ای غنی تر را به او منتقل و در ادامه یادگیری او را کامل تر کنند در نتیجه برای رسیدن به مفهوم تجربه کامل باید آن را در دل تجربه ای که حاصل از کمیت بازی با اسباب بازی جستجو کرد.

شروعی برای تجربه

تجربه، بسترساز مفاهیم جالبی در طراحی است. منظور از تجربه در این مقاله، طراحی تجربه، نیست. بلکه مفهومی است که به واسطۀ آن، یادگیری اتفاق می افتد. تجربه در لغت به معنای آزمون و سعی و خطاست. اما در تعریف عام آن، تجربه راهی برای کسب دانش است. تجربه، تأثیر به جای مانده بر روی فرد یا واکنش فردی و یکی از منابع یادگیری است. یادگیری چیزی است که برای انسان در نتیجۀ تجربه اتفاق می افتد و تغییرات رفتاری نشانی بر اتفاق یادگیری است. اگر مفاهیم به جای گوش دادن و حفظ کردن از طریق تجربه درک شوند نه تنها میزان یادگیری و ماندگاری آن در ذهن بیشتر می شود بلکه منجر به کشف استعدادهای دیگر و رشد خلاقیت نیز می شود. فعل بازی، قابلیت این را دارد که کودک در مواجهه با آن، کسب تجربه می کند و چیزی بیاموزد پس بستر مناسبی است برای تجربه ای کامل. حال باید بدانیم چه اسباب هایی این قابلیت را دارند که حامل تجربه ای کامل باشند و اساساً لزوم تجربه ای کامل در اسباب بازی برای کودک چگونه تعریف می شود.

تجربۀ کامل و طراحی

تجربۀ یک محصول هنگام اولین برخورد با محصول و تعامل با آن شکل می گیرد و این ارتباط مرحله به مرحله کامل می شود تا به یک استفادۀ بهینه از محصول برسیم. تجربۀ یک محصول را از نظر روانشناختی می توان در سه حوزۀ احساس، ادراک و شناخت، طبقه بندی کرد. این تجربه در این سه حوزه، تشکیل دهندۀ یک تجربۀ کامل است و در پی آن یک ارتباط بهینه را رقم خواهد زد. بنابراین برای شکل گیری یک ارتباط با پهنۀ وسیعی از احساسات سروکار داریم که شامل رفتارها و برخوردهای مختلف انسان هنگام برخورد با محصولات است. پرداختن به محرک های حسی در طراحی محصول کاربر را به یک تجربۀ کامل می رساند.

اکر بخواهیم ویژگی های یک تجربۀ کامل را شرح دهیم می توانیم بگوییم که به موارد زیر اشاره کنیم؛

  • تجربۀ کامل، تجربه ای است که قابلیت توسعه پذیری داشته باشد.
  • تجربۀ کامل باید فرصت مناسب به تجربه کننده بدهد تا به تمامی آن را انجام دهد.
  • تجربۀ کامل باید رضایت خاطر در تجربه کننده ایجاد کند یعنی حس و ادراکی خوشایند در استفاده کننده ایجاد کند.
  • تجربۀ کامل باید تنوع داشته باشد یعنی امکان تجربه در همۀ ابعاد آن را برای استفاده کننده ایجاد کند. این مسئله موجب می شود تا خروجی و کارکردهای مختلف داشته باشد.

با تمام این توصیفات برای رسیدن به معنای دقیق تجربۀ کامل کافی نیست و بهتر است در قالب بررسی چند مثال این مفهوم را بازتر می کنیم در ادامه به تحلیل چند اسباب بازی از منظر فرصتی برای تجربه نگاه می شود.

لگو، بلوکهای اعجابآور

بلوک های لگو به نام بلوک های اعجاب آور شناخته شده اند. این اسباب بازی منبع الهام خود را از بلوک های چوبی فروبل گرفته است. این بلوک ها را می توان قطعاتی به منزلۀ سازندۀ پایه افکار خواند. یک واحد از ساختمان که امکان ساخت هر نوع سازه ای را به سازنده اش می دهد. اسباب هایی این چنین، کودک را با مفاهیمی همچون توانایی حل مسئله و تفکر خلاق آشنا می کند.

کودک در حین بازی با این بلوک های اعجاب آور، اندیشۀ خود را می سازد. با کمک مدول های ساده، چیزهایی را می سازد و اتفاق خوب این است که امکان تخریب و بازسازی دوباره نیز برای او وجود دارد؛ امکان تجربه، آزمون و خطا که کمتر در اسباب بازی های دیگر یافت می شود.

ساخت، تخریب، دوباره ساختن؛ کودک را در یک روند کامل از تفکر قرار می دهد. زمانی که ساخت و تخریب را طی می کند به این صورت که به مسئله فکر می کند. گروهی از آجرها که به واسطۀ فرم و رنگشان او را دعوت به چیدن می کنند الگویی را در ذهن او شکل می دهند که شاید ایدۀ اولیۀ او باشد و در ادامه منصرف می شود، سازه را تخریب می کند و از نو می سازد. می تواند در میانه راه و نقشه را عوض کند. کسی جز او با خبر نیست، او با درون خود به چالش می پردازد و تفکر خلاق شکل می گیرد. آموزشی که با ساختن همراه است.

چنین روندی، روند یک تجربۀ کامل است و حاصل آن فراگیری عمیقی است که زمینه را برای یادگیری بیشتر آماده می کند. ذکر این نکته حائز اهمیت است که درک این تجربه برای کودک در سنین مختلف متفاوت است. در این اسباب بازی ها تجربه ای که به واسطۀ آن یادگیری کامل می شود برای کودکان دوازده سال به بالاست چراکه آنها هم در رفتار و هم در تفکر، قواعد را به عنوان امور کاملاً تغییرپذیری قبول می کنند. در این حالت است که به واسطۀ تفکر تجربۀ آنها در برابر این اسباب بازی کامل می شود. ابزارهایی که این چنین بنیادی عمل می کنند راه را برای آفرینش باز می کنند چراکه کار ساختن برای یادگیری است نه برای به نتیجه رسیدن. قطعاتی این چنین که اجازۀ تجربه ساخت و تخریب را به کودک می دهند، با به کارگیری و درگیری بیشتر حواس ذهن را آماده تر می کنند.

تصویر شمارۀ یک- چرخ دستی طراحی شده توسط Christoph Bitzer ساخت شرکت Sirch

پیاژه معتقد است؛ فعالیت ها درون سازی و برون سازی دارند، وقتی کودکان بازی می کنند همواره اشیاء را در فعالیت های از پیش تعیین شده ای جذب یا درون سازی می کنند. درون سازی، واکنش نشان دادن بر اساس یادگیری و آگاهی قبلی است و برون سازی تغییر در آگاهی را شامل می شود. اسباب بازی هایی شبیه به لگو که یادگیری را به همراه دارند این دو عامل را به خوبی پوشش می دهند یعنی درون سازی یک فعالیت؛ ساخت بر اساس تجربه های قبلی و تخریب دوبارۀ آن به برون سازی می انجامد یعنی استفاده از محدویت ها برای ساخت جدید بنابراین می‌توانند حامل تجربه ای کامل باشند. چرا که روند یادگیری در مورد آنها کامل بود و توسعه پذیری آنها نه در شکل فیزیکی اسباب بازی بلکه در ذهن کودک اتفاق می افتد. حال باید اسباب هایی را بررسی کنیم که حالت برونی دارند و تقلید شالودۀ اصلی آنهاست.

تجربۀ ماشین بازی

تقلید یکی از ابزارهای قدرتمند یادگیری است کودک به واسطه تقلید خود را به جهان بزرگسالان نزدیک می کند و می آموزد که چگونه رفتار کند در این میان نقش اسباب بازی ها برای تکمیل این موضوع بسیار چشم گیر است. اسباب بازی های این گروه شکل کوچک شدۀ ابزار و وسایل بزرگسالان است با همان زرق و برق و ریزکاری هایی که سادگی یک واحد آجر اسباب بازی را ندارند.

خودرو، یکی از اسباب های شاخص، که معمولاً مورد توجه کودکان است. کودک با شکل ظاهری آن آشنا می شود که شامل ویژ گی های فیزیکی مثل در و پنجره و لاستیک هاست. بنابر نوع اسباب بازی، ممکن است که حرکت هم بکند و دیگر هیچ. این اسباب بازی، تجربه ای محدود است که به یادگیری محدودی نیز منتهی می شود. اگر این اسباب خراب شود قابلیت بازسازی ندارد و بی استفاده خواهند ماند. حس کنجکاوی کودک را تحریک نمی کند، ساخت وساز و تفکری در آن نیست، حتی تخیل کردن در آن فقط در حد صدای «قام قام» موتور است و همین.

این اسباب ها فقط رویه ای زیبا از واقعیت سنگین زندگی بزرگسالی است که دغدغه ها و مسئولیت های آن را نشان نمی دهد در نتیجه تجربه هایی که از آنها کسب می شود کامل نیست. شاید بتوان به این اسباب ها محرک هایی اضافه کرد که کودک را وادار به پاسخی خلاقه کند. به عنوان مثال اگر در اثر حرکت لاستیک خودرو خراب شد. مواردی برای حل این مسئله در اختیار کودک قرار داشته باشد. با این کار او را دعوت به حل مسئله کردیم و نوعی حس مسئولیت در قبال مشکل موجود در او به وجود آورده ایم.

عروسک، روح خیال کودک

عروسک با فرم ها و مواد گوناگون همیشه یادآور حجمی است برای روح بخشی خیالی کودک به آن. همدم تنهایی های کودک. عاملی برای تقلید حس مادری. در اینجا محرک کودک برای تجربه، خود عروسک است. مخصوصاً اگر فرمی انسانی داشته باشد. عروسک با ساختاری که دارد میل کودک را به تقلید از آنچه بزرگسالان در برابر کودک انجام می دهند تقویت می کند؛ احساس مسئولیت کودک در برابر موجودی که باید از او مراقبت کند موجب می شود همان رفتارهایی که بزرگترها در برابر او انجام می دهند را عیناً تکرار کند. مثلاً تعویض لباس های عروسک، دوختن لباس برای او، آرایش صورت عروسک با لوازم نقاشی، شستن موهای عروسک که اغلب به خرابی منجر می شود.

عواملی این چنین خروجی یا پاسخی است که کودک به عامل محرک در اسباب بازی داده است او گاهی کنجکاوی می کند و دست و پای عروسک را جدا می کند یا چشمانش را درمی آورد. این میل به تخریب نیست بلکه کنجکاوی کودکانه ای است که اغلب والدین نیز با آن برخورد می کنند. پس اینجا محرکی وجود دارد که جوابی برای آن نداریم. یعنی محصول جای خالی دارد که با غنی تر کردن حس تجربه می توان آن را پر کرد.

لزوم تجربه کامل

سؤال اینجاست که چرا بزرگترها از خرابی اسباب بازی می ترسند وقتی این خرابی منجر به اتفاقات ارزشمندی در ذهن کودک می شوند و یک تجربه را برای کودک کامل می کنند نفی این اتفاق کجاست؟ آیا مسئله تجربۀ کامل از این منظر جوابی ندارد. بنابراین شاید بتوان به جای حذف و نقد این رفتار در کودکان به راه های دیگر بیندیشیم؛ اسباب هایی داشته باشیم که از خرابی آنها نترسیم یا خرابی جزئی از سازه یا تعریف آنها باشد. یعنی محرک طوری طراحی شود که جوابی برای تمام کنش های کودک باشد و چیزی به او بیاموزد این کار باعث تقویت مسئولیت پذیری و اعتماد به نفس او خواهد شد.

با توجه به معنایی که از تجربه آوردیم و رابطه مستقیم آن با حواس می‌دانیم که حواس کودک به واسطه خاصیت اسباب‌بازی‌ها در گیر این ابزار خواهد بود پس به هر ترتیب فعل تجربه اتفاق خواهد افتاد .برای مثال در اسباب ساده ای  همچون جغجغه که صرفاً جهت سرگرمی است تجربه ای وجود دارد .حرکت دادن جغجغه به عنوان یک محرک، منجر به ایجاد سرو صدا می‌شود.پس او می آموزد که حرکت تولید صدا خواهد کرد. همۀ محرک ها، خواسته یا ناخواسته چیزی به کودک می آموزند. سؤال اینجا است که تجربه ای که موجود است چرا آن را کامل نکنیم؟


پیشنهادهایی برای مطالعۀ بیشتر

  • کودکی و تاریخ نوشتۀ جورجو آگامبن برگردان از پویا ایمانی از انتشارات مرکز به سال 1390.  
  • رشد عقلانی کودک از دیدگاه پیاژه نوشتۀ هربرت جینز برگ و سیلویا اوپر، برگردان از فریدون حقیقی و فریده شریفی از انتشارات فاطمی به سال 1371.   
اسباب‌بازی، یادگیری، دوران کودکی، اسباب بازی، طراحی اسباب بازی، تجربه کامل، اسباب بازی ساختنی، بلوک های فروبل، اسباب بازی های شناختی
مطالب مرتبط
ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد