بررسی فرایند تبدیل مفاهیم فرهنگ ایرانی به بازی/ نسیم نقیب زاده 

بررسی فرایند تبدیل مفاهیم فرهنگ ایرانی به بازی/ نسیم نقیب زاده 

پنجشنبه 16 اردیبهشت 1400 - 11:04
پژوهش حاضر با هدف بررسی مفاهیم فرهنگ ایرانی و آن دسته از آنها که در دل بازی های سنتی نهان هستند و نحوه تبدیل آنها به بازی ها در جهت یافتن پاسخ سؤال پژوهشی مطرح شده «چگونه می توان مفاهیم فرهنگ ایرانی را طی یک پروسه به بازی ترجمه و تبدیل کرد؟» انجام شده است

بررسی فرایند تبدیل مفاهیم فرهنگ ایرانی به بازی ها

نویسنده: نسیم نقیب زاده/فصلنامه تحلیلی و پژوهشی چهار باغ/ نمره دهم/ جلد دوم/ سال پنجم/ بهار و تابستان 92

با توجه به اهمیت رشد اجتماعی که می توان آن را یکی از مهمترین جنبه های وجودی هر شخص دانست که وابسته به مفاهیم فرهنگ و ارزش های یک سرزمین است. انسان برای ادامۀ حیات خود نیازمند زندگی اجتماعی است و برای رسیدن به خود اجتماعی باید فرآیند جامعه پذیری را طی کند. در واقع اجتماعی شدن افراد به معنای همسانی و همخوانی آنها با قواعد، ارزش ها و نگرش های گروهی و اجتماعی است. اما اصل مهم تر این است که ارزش های زندگی را باید از کودکی آموخت و با اعتقاد بر این موضوع که اصلاح محیط اجتماعی در هر جامعه از طریق کودکان میسر است؛ بازی ها، به عنوان ابزاری برای یادگیری نظام های هنجاری و ارزشی است. توجه به وجود دغدغۀ جدایی ملت از فرهنگ با این باور که پایداری جامعۀ انسانی به حیات ملی ملت ها بازمی گردد، ما را به سوی تلاش برای زنده نگه داشتن فرهنگ ایرانی و انتقال آنها از طریق بازی ها هدایت می کنند. لذا پژوهش حاضر با هدف بررسی مفاهیم فرهنگ ایرانی و آن دسته از آنها که در دل بازی های سنتی نهان هستند و نحوۀ تبدیل آنها به بازی ها در جهت یافتن پاسخ سؤال پژوهشی مطرح شده «چگونه می توان مفاهیم فرهنگ ایرانی را طی یک پروسه به بازی ترجمه و تبدیل کرد؟» انجام شده است. روش پژوهشی اتخاذ شده در پژوهش حاضراستفاده از تحقیقات موردی است. برای رسیدن به این مفهوم که چگونه می توان انتقال معانی را توسط بازی ها داشت  در ابتدا کلیدواژه هایی که محور پژوهش را تعیین می کردند انتخاب شد. مفاهیم فرهنگ ایرانی، بازی های سنتی و ریشه های آنها از مطالبی بود که مطالعات حول آنها انجام شد. پس از آن، یافته هایی برای پیشبرد پروژه به دست آمد. در مرحلۀ بعد برای رسیدن به هدف پژوهش تعدادی از بازی های سنتی، انتخاب و به صورت موردی، بررسی شدند. نحوۀ بازی، اهداف کلی و جزئی آنها را نیز استخراج شد. آنچه در این پژوهش پس از تحقیق  و مطالعۀ موردی به دست آمد ما را به سمت جدولی برای تطبیق ویژگی های فرهنگی و ویژگی های بازی در کنار نمونه هایی از بازی های موجود سوق داد تا با داشتن این جاهای خالی و مروری بر نمونه های موجود بتوان با پرکردن آنها به وسیله ایده هایی نو در جهت لذت کودکان و آموزش ارزش های زندگی به آنها، بازی هایی مطابق با فرهنگ سرزمین خویش داشته باشیم. در نتیجه پژوهش با تلفیق ارزش ها و تطابق آنها با کارکردها و تقسیم بندی ریشه های بازی ها، پروسۀ تبدیل مفاهیم فرهنگ ایرانی به بازی ها تا مرحله ای بررسی شد.

مقدمه

فرهنگ، مجموعه ای از عادات و سنت ها، رفتارها، قوانین، اعتقادات، آداب و رسوم، اخلاق، آرمان ها و ارزش ها و کلیۀ تأسیساتی است که مصنوع بشر باشند و به نسل های بعد منتقل شوند (سرمد،1391). اجتماعی شدن افراد به معنای همسانی و هم خوانی آنها با قواعد، ارزش های زندگی و نگرش های گروهی و اجتماعی است. در این فرآیند افراد مهارت ها و شیوه های سازگاری را می آموزند و امکان روابط متقابل را در یک فعل و انفعال مستمر به دست می آورند. آنچه فرد را به زندگی شایسته، سوق می دهد، ارزش های زندگی است و زمانی معنا پیدا می کنند که در ما درونی شوند و همچون بخشی از رفتارمان در زندگی روزمره وجود داشته باشند و برای هر انسانی لازم است این توانایی ها را بیاموزد و در زندگی خود استفاده کند. اما اصل مهم تر این است که ارزش های زندگی را باید از کودکی آموخت (مقتدریان،1390).

با اعتقاد بر این موضوع که اصلاح محیط اجتماعی در هر جامعه از طریق کودکان میسر است (لاهیجی،1390) و دورۀ کودکی، دوره ای است که در قرن بیستم از آن به عنوان عصر طلایی و دوران نخست آگاهی انسان نام برده می شود (بیات،1390) و  یکی از عوامل پیوند نسل های گذشته و آینده در جامعه، دوران کودکی است، بنابراین کودکی، دورانی مناسب برای آموزش ارزش های زندگی و انتقال مفاهیم فرهنگ یک سرزمین می دانند. در این میان یکی از راه های رسیدن به اهداف پرورشی و تربیتی کودکان استفاده از بازی برای این مقاصد است (مقتدری،1390).

بازی در تعریف کلی نوعی تکرار گذشته انسان است که از نسلی به نسل دیگر منتقل می شود (شانان، 1984). بازی ها را نوعی ابزار برای یادگیری نظام های هنجاری و ارزشی و هدایت به سوی هماهنگی با جامعه می دانند. درواقع بازی ها، به خصوص بازی های سنتی، با آموزش نوع زندگی و ارزش ها و رسوم مناطق مختلف در جنبه های مختلف زندگی، فرد را برای رسیدن به خود اجتماعی هدایت می کنند (صدیق سروستانی، 1382). کودک رقصی قدیمی در مراسم آئینی و یا در نقش یک دکتر در  بیمارستانی مدرن را در بازی خود تجربه می کند که در هرصورت حرکات، اشیاء و روند بازی او را با مفاهیم فرهنگی و اجتماعی آشنا می کند و با جامعۀ خویش پیوند می دهد.

با توجه به اهمیت رشد اجتماعی که می توان آن را یکی از مهم ترین جنبۀ وجود هر شخص دانست (مقتدریان، 1390) و وابسته بودن آن به رشد مفاهیم فرهنگ و ارزش های یک سرزمین و نگاه به بازی به عنوان ابزاری برای یاددهی به کودکان و و سیله ای که مفاهیم را از نسلی به نسل دیگر انتقال می دهد و با وجود دغدغۀ جدایی ملت از فرهنگ و هویت ملی و با این باور که پایداری و استمرار جامعۀ انسانی به حیات ملی ملت ها بازمی گردد، ما را به سوی تلاش برای زنده نگه داشتن فرهنگ ایرانی و انتقال آنها هدایت می کنند. لذا پژوهش حاضر با هدف بررسی مفاهیم فرهنگ ایرانی و آنچه که در دل بازی های سنتی نهان هستند و نحوۀ تبدیل آنها به بازی ها در جهت یافتن پاسخ این سؤال پژوهشی؛ «چگونه می توان مفاهیم فرهنگ ایرانی را طی یک فرایند به بازی ترجمه و تبدیل کرد؟»  انجام شده است.

در پژوهش حاضر از تحقیقات موردی استفاده شده است. در ابتدا کلیدواژه های تعیین کنندۀ محور پژوهش انتخاب شد و پس از آن، مطالعه ای حول این محورها صورت گرفت تا یافته هایی برای پیشبرد پروژه به دست آید. در مرحلۀ بعد برای رسیدن به هدف پژوهش تعدادی از بازی های سنتی را بر اساس رتبه بندی انتخاب و به صورت موردی بررسی شدند و نحوۀ بازی، اهداف کلی و جزئی آنها را استخراج شدند. در انتها دو جدول کلی برای بررسی روندی که هر مفهوم طی می کند تا به بازی تبدیل شود و بالعکس خواهیم داشت. در جدول نخست بازی های موجود، مورد مقایسه هستند و روندی که بازی ها طی کرده اند تا مفاهیم فرهنگ را انتقال دهند، در جدول دوم، راهی را برای انتقال مفاهیم در قالب بازی پیشنهاد شده است.

مفاهیم فرهنگ ایران

برای دستیابی به مفاهیم فرهنگ ایران، نمی توان تمامی گسترۀ موجود در تعاریف فرهنگ را بررسی کرد زیرا با گسترۀ وسیع و به عبارتی چند فرهنگی بودن این سرزمین مواجه هستیم. ایران در طول ادوار مختلف، سنن و آئین گوناگونی را سپری کرده است. قبل از اسلام، اسطوره ها، آئین ها، سنت ها و مفاهیم متعدد دیگری در ادبیات ایران حضور داشته اند که محلی برای انتقال میراث فرهنگی محسوب می شوند.

پس از اسلام نیز آئین های مربوط به اسلام وارد فرهنگ این سرزمین شدند و از آن زمان خلق و خوی انسانی-اسلامی در فرهنگ غالب شد (سرمد،1391). علاوه بر ارزش ها و آداب و عقاید، سنت ها، اسطوره ها، نمادهایی در ایران زمین وجود داشتند که نشانی از فرهنگ این سرزمین اند که همگی می توانند الگوهایی برای استفاده در انتقال مفاهیم از طریق بازی ها باشند.

بازی های سنتی ایرانی

در توضیح بازی های سنتی می توان به این نکته توجه کرد که هریک از بازی های سنتی که در سرزمین ما، در نواحی متنوع از شمال تا جنوب و شرق تا غرب رایج بوده کارکردهای خاصی داشته است و توقع نمی رود که به صورت جامع تمامی کارکردهای فکری کودکان را در خود داشته باشند.در مجموع بازی های سنتی را با توجه به اهدافشان به پنج دسته تقسیم می کنند:

  • پرورش روحی_روانی،
  • پرورش جسمی،
  • پرورش عقلی،
  • پرورش هوشی
  • پرورش اخلاقی افراد.

بیشتر بازی های سنتی مفرح و سرگرم کننده هستند، بنابراین کارکرد روحی_روانی، فصل مشترک همۀ بازی ها است. به بیان دیگر در تمام بازی ها به جنبۀ سرگرمی و لذت در کودکان توجه شده است (صدیق سروستانی، 1382). درواقع معانی آشکار و پنهانی که در دل بازی ها جای دارند، به نحوی به پرورش یک یا چند مورد از این تقسیم بندی می پردازد که گاهی فراگیر هستند و به کل جامعه سرایت می کنند. آموزش هایی که در بازی ها وجود دارد؛ آموزش گرامی داشتن بزرگان به عنوان یک ارزش اجتماعی در بخش پرورش اخلاقی است که می توان در حوزه های گوناگون فرهنگی جای داد (همان). نمونۀ دیگر، بازی لی لی انگلیسی که نمونه ای ساده از معنای مقابله با خطر در دل آن پنهان است، فرد با پرش از روی خانه ها با ترس قرارگیری پا بر روی خطوط مقابله می کند و آموزش حفظ تعادل هنگام یک پا پریدن که پرورش جسمانی را به طور آشکارا بیان می کند (شانان، 1984) و اما نکتۀ قابل ملاحظه دیگر در بررسی بازی های سنتی، ریشۀ بازی ها و نحوۀ شکل گیری آنها است.

شکل گیری بازی ها در طول تاریخ شامل یک فرایند پیچیده است که محور اصلی آن را، تقلید از کنش های زیست محیطی و اجتماعی شکل می دهد که برخی از مهمترین ریشه های بازی های سنتی را می توان اینگونه تعریف کرد:

  • عناصر بنیادین همچون خاک و آب
  • پدیده های طبیعی چون گیاهان و جانوران
  • آئین های اسطوره ای و جادویی
  • مشاغل و کارهای جمعی
  • سنن و آئین ملی و دینی و اجتماعی

برای مثال بازی عروس باران که متعلق به خطۀ کردستان است برای سازگاری با زندگی اجتماعی و طبیعت پدیدار شده است و در ترانۀ آن پیوند بازی را با آئین مهر می توان ملاحظه کرد. این بازی مربوط به زمان خشکسالی ست و در آن واژه «ایار» به معنای ای یار نمادی از آئین مهر است و طبیعت را برای بارش باران فرا می خواند (محمدی، 1382) و همچنین نمونه های بارز دیگری همچون هفت سنگ که ریشه در طبیعت دارد، ترانه و بازی گندم، گل گندم که به گیاهان بازمی گردد، خاله بازی، اوستا بازی که کودک مشاغل را در آن بازی ها تجربه می کند، نمونه های از بازی هایی هستند که ریشۀ آنها در این تقسیم بندی جای گرفته است (همان).

بحث و نتیجه گیری

پس از بررسی بازی های سنتی، نحوۀ اجرا و اهدافی که در برگرفته اند، تعدادی از این بازی ها به صورت موردی انتخاب و در جدول شمارۀ یک اهداف و شرح بازی ها آورده شده است. با توجه به اهمیت جنبۀ اجتماعی هر فرد در زندگی که نیازمند منطبق شدن با اجتماع و فرهنگ حاکم به آن سرزمین است و با بیان اینکه  فرهنگ یک سرزمین مجموعه ای از ارزش های زندگی در آن منطقه است و دانستن این موضوع که از طریق قواعد و معانی بازی ها می توان به چهارچوب وسیعی از اعتقادات و آداب یک جامعه پی برد، می توان نتیجه گرفت که برای رشد اجتماعی کودکان که آنها را اصلاح کنندۀ جامعه می دانند و رسیدن به نسل سالم فردا می بایست هویت سرزمین خویش راحفظ کنیم.

جدول شماره یک- بررسی مفاهیم، اهداف و آئینها در ده بازی منتخب

این مسائل ما را به تأمل در این اشیاء و مراسم آئینی و اجتماعی و نحوۀ انتقال آنها و تحول معانی شان از نسلی به نسل دیگر سوق داد. نتایج  حاصل از این پژوهش، به دنبال مقایسه و بررسی موردی بازی های سنتی و مفاهیمی که همراه خود دارند و چگونگی کارکرد فرهنگی در میان دیگر کارکردهای موجود در بازی ها، به دست آمده است که برطبق این نتایج با اتخاذ به مسیرمخالف این روند که طی آن بازی های به وجود آمده مفاهیمی را منتقل کرده اند، پیشنهادی برای تبدیل ارزش های موردنظر به بازی ها را بیان خواهدکرد.

استفاده از مفهوم بازی در جهت حفظ هویت و کمک به آموزش ارزش های ایرانی از آنجاست که بازی برای کودک، وسیله‌ای است جهت‌ کسب تجارب اجتماعی، بازی به‌ کودکان آموزش می‌دهد که چگونه افکار خود را برای دستیابی به هدف مشترک متمرکز سازند و رفته رفته خود را عضوی‌ از یک جمع احساس می‌کند (نریمانی، 1372). همچنین می توان عنوان کرد که بازی مهمترین و منحصربه فردترین اسباب یادگیری است. اهمیت بازی در یادگیری مورد تأیید همۀ اندیشمندان و صاحب‌نظران تعلیم و تربیت است.

همه توافق دارند که بازی طبیعی ترین روش یادگیری در کودکان است. آموزش از طریق بازی، محیطی دوستانه و اجتماعی را برای کودکان به وجود می آورد و به کودکان توانایی در گروه کارکردن را یاد می دهد (مقتدری، 1391). این تعاریف تصدیقی است در باب اهمیت بازی در دوران کودکی و استفاده از آن به عنوان ابزاری برای یاددهی مفاهیم فرهنگی از دیرباز تا به امروز.می توان با تلفیق ارزش ها و تطابق آنها با کارکردها و تقسیم بندی ریشه های بازی ها، فرایند تبدیل مفاهیم فرهنگ ایرانی به بازی ها را انجام داد و بانمایش اطلاعات در جدول های تطبیقی، حوزه های مختلف برای فعالیت و تولید بازی های مناسب فرهنگ ایرانی پیدا کرد. همانطورکه می توان با یک نماد ساده چون اسب و دادن صفات و ارزش های برتر انسانی به آن، مفاهیم و ارزش های ایرانی را منتقل کرد و طی ادوار مختلف آن را تبدیل به یک اسطوره و یا نمادی از نجابت کرد؛ می توان با بهره گیری از واژگان ذکر شده، که امثال آن در ادبیات و افسانه های ما کم نیست، در بازی ها راهی برای انتقال مفاهیم فرهنگ ایرانی باز کرد.

جدول شمارۀ دو: بررسی مفاهیم و نحوه پرورش در بازی های انتخاب

جدول شمارۀ سه- تطبیق ویژگی های فرهنگی (آیین های اسطوره ای و جادویی) و ویژگی های بازی در کنار نمونه هایی از بازی های سنتی موجود

نتایج حاصل از این پژوهش، در جدول شمارۀ سه، تطبیق ویژگی های فرهنگی و ویژگی های بازی در کنار نمونه هایی از بازی ها موجود آمده است. این جدول کمک می کند تا با داشتن جاهای خالی و مروری بر نمونه های موجود بیده هایی نو پیدا کرد. برای رسیدن به جدول شمارۀ سه و بررسی روند بازی نیازمند دانستن نحوۀ پرورش و مفاهیم موجود در بازی ها هستیم. جدول شمارۀ دو، نمونه ای از استخراج این موارد از بازی های سنتی است. جدول شمارۀ سه در جهت بررسی آئین ها و تطابق آن با ویژگی های پرورشی بازی صورت گرفته است. این مراحل را می توان برای تمامی مفاهیم فرهنگی انجام داد تا به بازی  و اید ه هایی تازه در جهت انتقال این مفاهیم، هماهنگ با ویژگی های پرورشی،  برسیم. این پژوهش تنها بررسی فرایندی است که بازی ها برای تبدیل به ابزاری برای انتقال مفاهیم فرهنگ طی می کنند، رسیدن به بازی های نو که انتقال دهندۀ هویت و فرهنگ ما باشند و الزامات طراحی آنها نیازمند پژوهشی دیگر و گسترده تر است. در این پژوهش با محدودیت زمان، تعداد اندکی از بازی های سنتی مطالعه شدند و برای رسیدن به هدف طراحی بازی ها، کافی نیست.


پیشنهادهایی برای مطالعۀ بیشتر

  • اسب دریایی در داستان های پهلوانی نوشتۀ سجاد یدنلو، مجله مطالعات ایرانی، بهار 1384، شمارۀ 7و8، آذر 1391
  • پهلوان و پهلوانی در فرهنگ و ادب پارسی نوشتۀ اشکان تقی پور، فصلنامۀ بیمه و توسعه، تابستان 1385، شماره6. 8آ
  • نوروز در فرهنگ ایرانی-اسلامی نوشتۀ احمد خاتمی، کتاب ماه ادبیات، فروردین1389.
  • بازی های سنتی نوشتۀ رسول آذر، 25  آبان 1391 در سایت www.r-azar.com    
  • انتقال میراث فرهنگی به نسل جوان نوشتۀ غلامعلی سرمد، مجله تربیت. شماره اول، سال نهم، آذر 1391
  • بازی های کودکان ایرانی و مفاهیم اجتماعی ناشی از آن نوشتۀ خسرو شکوری، برگردان از معصومه جمشیدی. فصلنامه پل فیروزه، پاییز 1382
  • برخی کارکردهای اجتماعی بازی های سنتی نوشتۀ رحمت الله صدیق سروستانی، فصلنامه پل فیروزه، پاییز 1382
  • اهمیت فرهنگی اسباب بازی ها و بازی ها نوشتۀ هیزل فرانسیس و گابریل شانان، برگردان از معصومه جمشیدی. فصلنامه پل فیروزه، پاییز 1382
  • نوروز در فرهنگ ایرانی نوشتۀ کیوان لولویی، مجله فرهنگ اصفهان، زمستان 1379.
  • شیء خانه، مکانی برای بازی های فرهنگی با کودکان نوشتۀ فاطمه محفوظ بالله، فصلنامه پل فیروزه، پاییز 1382
  • ریشه ها و بنیادهای تاریخی بازی های سنتی ایران نوشتۀ محمد هادی محمدی، فصلنامه پل فیروزه، پاییز 1382
  • بازی ها و اسباب بازی های سنتی یونان نوشتۀ ماریا آرگیریادیس، برگردان از ماندانا ارفع کبودوند. فصلنامه پل فیروزه، پاییز 1382
  • اساطیر در گستره فرهنگ ایران باستان نوشتۀ محسن میهن دوست، مجلۀ ماه هنر. دی ماه  1383.
  • اسطوره وحماسه، دو بنیاد هویت ایرانی نوشتۀ بهروز صالحی، فصلنامه مطالعات ملی، 1385.
  • آئین های نوروزی فرهنگ ایرانی نوشتۀ روح الله طاهرخانی تاکستانی، 24 آبان 

 

دوران کودکی، فرهنگ و اسباب بازی، بازی، تعامل اجتماعی، فرهنگ مردم، پرورش، فرهنگ ایرانی
مطالب مرتبط
ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد