شاخص های طراحی برای کودکان / دبیرخانه چهارباغ

شاخص های طراحی برای کودکان / دبیرخانه چهارباغ

دوشنبه 26 دی 1401 - 08:47
طراحی برای کودکان کاری بسیار پیچیده و حساس است. طراحان همواره به دنبال پاسخ به این سوال هستند که چه ملاحظاتی را در طراحی برای کودکان رعایت کنند و این قواعد را چگونه در کار خود استفاده کنند؟ این مطلب به دنبال دسته بندی کردن بخشی از این قواعد وشاخص ها است.

شاخص های طراحی برای کودکان

اگر کودکی را دوره­ای بدانیم که در آن می­ سازد و تجربه می ­کند و می­ جورد و یاد می­ گیرد، می­ بوید و درک می­ کند و همه این ­ها برایش چیزی از جنس بازی است و آموزش همه فرصت­ هایی است که بتواند با این نیازهای او هماهنگ باشد و در درک جهان به او کمک کند و اسباب ­ها برای بازی و یادگیری­اش تقویت ­کننده آنچه می­ خواهد، باشند پس طراحی این اسباب­ ها چگونه باشد؟ چه­ چیزی را برای کوکان مهیا کنیم که همه آنچه از این دوره برشمردیم را پوشش دهد؟ در طراحی برای کودکان می­ توان این شاخص ها را برشمرد که جدای از فرآیند عام طراحی که کودک را مخاطب کم و سن سال در نظر می­ گیرد این توجهات نیز ضروری به­ نظر می­ رسد.

  1. توجه به کودک سازنده در طراحی

با توجه به این که ویژگی سازندگی در کودکان مشترک و تقریبا در همه کودکان وجود دارد چراکه یک غریزه محسوب می ­شود. یکی از شاخص­ های مهم در طراحی برای کودکان توجه و درنظرگرفتن غریزۀ سازندگی در کودکان است. طراح هنگام طراحی اسباب­ ها و ابزارهای کودک نباید فراموش کند که مخاطب او یک مخاطب منفعل و پذیرنده نیست و می ­خواهد و دوست دارد که بسازد یا آنچه در مقابلش است را به سمت ساخت چیزهای دیگر هدایت کند پس اسباب او باید این امکان را داشته باشد که بتواند نقش سازنده خود را در برابر آن داشته باشد. توجه به این ویژگی نه تنها پاسخی به دوست­داشتنی ­های کودک است بلکه ایجاد فرصتی برای رشد و شناخت او نیز هست. او که پا به دنیایی گذاشته که برایش بیگانه است برای شناخت نیاز به این ساخت و ساز دارد. کودک زمان برایش لحظه حال است و همه چیز در لحظه متولد می­ شود و ازبین می­رود و به ذهن نمی ­ماند کودک خاطره سازی نمی کند بلکه ناخدای کشتی اکنون خودش است و باید به بازی هایش برسد جهان منتظر او نمی­ماند بنابراین ابزارها باید در این سرعت به او کمک کنند و سریع بسازد و به بازی گیرد و دوباره خراب کند و به بازی دیگری اسباب ها باید به دور از پیچیدگی در ساده ترین و ذهنیات او را ملموس کند چرا که او سازندۀ لحظه­ های کنونی ­اش است.

  1. فرصت تعامل و بازی

بازی برای کودک، حیاتی و چون هوایی است که تنفس می­ کند و منجر به شناخت خود ومحیط پیرامونش شود. بنابراین هیچ فعالیتی را در کودکی نمی­ توان تعریف کرد که خالی از بازی باشد چرا که برای کودک یک کار جدی است و به نتایجی جدی­ تر منجر خواهد شد. همچنین از آن رو که بازی خود خواسته و ارادی است پس بر نقش کودک در زندگی تاکید می­ شود و او موجودیت فعال خود را حس می­ کند و این امر بر بالندگی و رشد همه جانبه او می­افزاید و برای ورود به دنیای جدی بزرگسالی آماده خواهد شد. در طراحی اسباب ­ها و ابزارهای کودک این جنبه باید درنظر گرفته شود و کودک، خود خواسته و ارادی بتواند با اسباب­ هایش برخورد کند و اسباب ­ها فرصتی برای کشف و جستجو برایش داشته باشند و همان اتفاقی که در بازی­ هایش می ­افتد و فکر و ذهنش از اشیا جدا می­شود و اعمالش به جای اشیاء از انگاره­ ها سرچشمه می­ گیرد، پس ابزار باید در خدمت این اتفاق باشند بی هیچ کم و کاست و امر و اجباری برای کودک امکان بازی را فراهم کند. کودک در بازی نقش­ های مختلف به خود می ­گیرد و درمی یابد که کدام نقش را بیشتر دوست دارد و کدام را بهتر می­ تواند انجام دهد بنابراین اگر ابزارها این امکان را برای کودک فراهم کنند کودک علاوه بر تعلقی که نسبت به اسباب­ هایش پیدا می­کند به شناخت خود و توانایی­ هایش نیز می ­رسد. 

  1. توجه به خطاهای دوست داشتنی

اگر اسباب ­ها برای کودکان امکان سازندگی ایجاد کنند و یا فرصتی برای دخالت کودک بدهند اینکه بتواند خودش درهای کمدش را نقاشی کند و خودش مبلمان اتاقش را بچیند و خودش اسباب هایش را آن طور که دلخواهش است بچیند و آنها را به بازی گیرد و این ابزارها زمانی برای او نقش آدم رمانی نقش درخت و ماشین را پیدا کنند بسیار دلخواه اوست اما آنجا که می ­آموزد جایی است که خطا می کند هر بار که بلوک هایی را بچیند تا دیواری بسازد و دیوارش بریزد و به فکر فرو رود که چرا دیواری خراب شد و به دنبال حل مساله آن می گردد بیشترین آموزش را دیده است او با یک خطا به تفکر می نشیند به دنبال راه حل می گردد به دنبال مشکل می گردد و تفکر انتقادی اش رشد می کند و دوباره می ­سازد و می آزماید. در نظر گرفتن امکان این خطاها در ابزارها راهی است برای یادگیری.

کار ساختن برای یادگیری است نه برای به نتیجه رسیدن. قطعات فروبل، قطعاتی که اجازه  تکرار و تمرین و حتی اشتباه را به کودک می‎ دهد و با به کارگیری بیشتر حواس ذهن را آماده‎ تر می کنند.

او به دنبال تجربه است تجربه می کند و می آموزد پس ابزار باید گوناگونی و تنوع داشته باشد. در تجربه­ ها خطا می کند و می آزماید و می آموزد پس ابزار ها اجازه خطا به او بدهند و لزوما همه چیز درست و زیبا نیست و با درستی چیزی یاد نمی گیریم. فرصت برای کودک ایجاد شود همان فرصتی که بازی با گل و آب به او می دهد. به او کمک کند تا تصورات بسیار کند.

درست فقط نام مجردی است برای انواع نيازهای ملموس در عمل كه ديگران بر ما تحميل میكنند و ما ناگزيريم اگر زندگی كنيم، آن را لحاظ کنیم. طراحی هر ابزار و ادواتی برای آموزش یا زندگی، به دنبال رسیدن به درستی نیست، که مخاطب یا کاربر، درستی را در طول زمان رقم خواهند زد.

  1. آزادی انتخاب در اسباب­ ها

 اگر کودک، روحی آزاد دارد اگر قانون و قید و بند را هنوز نمی ­شناسد پس آزادی او را نگیریم و قانون و الگو برایش تعریف نکنیم. آنقدر به او فرصت دهیم که احساس آزادی برایش همچنان بماند. کودک در انتخاب اسباب­ هایش  باید آزاد باشد و بتواند در بازی، شخصیت و تخیل خود را وارد کند در واقع باید اسباب در خدمت او برای بروز تمام ذهنیاتش باشند. اگر کودک خودمختار در بازی است پس بگذاریم در دنیایش همچنان پادشاه افسانه­­ ها و رؤیاهایش بماند. اسبابی که راحت و ساده به کنترل او درآید و او خود به ابزار فرمان دهد نه ابزار به او! برای طراحی اسباب­ ها و ابزارها باید تا حد ممکن همه چیز را ساده کرد و هرچیزی که به سمت الگو یا پیشنهادی پیش رود حذف یا کم رنگ شود. در این حوزه، اسباب ­ها به سمت ابزار و کارکردی پیش می­ روند همانند مدادی که در دست کودک است برای ترسیم و فقط ابزاری است برایش البته گاه این مدادها می­ توانند تبدیل به آدمک ­هایی شوند و بازی و داستانی را شکل دهند و گاه تبدیل به سازه و برجی می شوند. ابزارهایی که کار را برای کودک آسان می کنند اما به جای او فکر نمی کند به جای او حرف نمی زند، بلکه شریک در ساختن هستند و متواضع و فروتن در برابر کودک از او می خواهد که چه کند برایش. بلوک ­های ساختنی، از اسباب­ های خوبی است که در این زمینه که طراحی شده است. این اسباب، کوچک شدۀ یک واحد ساختمانی است که امکان هر نوع سازه­ای را به سازنده‎اش می دهد. همانند آجر یا خشت، طراح یک قالب آجر از ابتدا به زیگورات فکر نمی کرده است بلکه آزدی و سادگی این ابزار به سازنده این امکان را داده است. ابزارهایی مثل بلوک­ ها که بنیادی عمل می کنند و همه اجزا یک اسباب خلاصه می­ شود در یک فعل؛ بستن، چفت­ کردن، در این رویکرد راه برای آفرینش باز می شود و محدوده­ای وسیع که امکان هر ساخت و سازی وجود دارد و ابزار نمی گوید که با من چه کن و ابزار می گوید فقط من چه می کنم تو به بگو من انجام می ­دهم!

  1. خلوص و نابی فرم ها

کودک، در برابر دنیایی پیچیده قرار گرفته است که خیلی از آن را نمی­ شناسد و خیلی از چیزهای محیط پیرامون هم برایش گنگ و ناشناخته است. برای اینکه بتواند این پیچیدگی ­ها را درک کند همه ­چیز را در اطرافش ساده کند و ببیند گویی که فیلتری بر چشمانش است و اشیاء و محیط پیرامون را آنالیز می­ کند و آنچه می ­تواند و می خواهد درک می کند برای اینکه هرچه بهتر و سریع تر به درک برسد همه چیز را به ناب­ ترین شکل آن خلاصه می­ کند. او در جهان مجرد زندگی می­ کند. این ویژگی در نقاشی ­های کودکان بسیار خوب عیان است شکل درخت، آدم ­ها، ساختمان ها حیوانات را به خالص­ ترین اجزا آن تبدیل می­ کنند و این گونه به شناخت می­ رسند و به خاطر می­ سپارند و تکرار می­ کنند. شکل و فرم اسبابی که در دست است نیز می­ تواند از این نگاه و شیوۀ درک او از جهان نشأت بگیرد و به خلوص برسد هر آنچه در دست او یا برای او یا به او پیشنهاد می ­شود. فرم های حیوانی و ساختمانی می ­توانند همان فرم و پیکره تجرید شود. فرم های خالص و ناب به کودک کمک می­ کند تا بهتر بتواند رؤیا و خیال ­هایش را نیز سوار آن کند چراکه کودک رویا دارد و خیال پرداز است و چند پله فرای جهان مادی است و اگر ابزارها از واقعیت کمی فاصله داشته باشند و به سمت فرم ­های تجریدی بروند و این خلوص، انعطاف پذیر و شاید بی ­شکلی را پیشنهاد می­ دهند که به کودک امکان تجسم های گوناگون را می­ دهد.

  1. ایمنی یا اطمینان خاطر اسباب ­ها

کودک در دنیای خودش خود محور و همه­ چیز را باید از فیلتر خود عبور دهد اما در عین حال در این دنیای بزرگ و پیچیده که به آن پاگذاشته­ است متکی و آسیب پذیر است و وظیفۀ ما بزرگسالان پیش از ورود به دنیای او یا دخالت در دنیای او باید مراقبش باشیم و محیط و فضایی امن برای او آماده کنیم ولی او را محدود نکنیم و آزدی­اش را کنترل نکنیم. کودک را مطمئن کنیم که دستی هست که مراقب او هنگام بازی است این اطمینان خاطر به او قوت قلب، اعتماد به نفس و قدرت در انجام کارهایش می ­دهد. کودک مسئول بازی و دنیای خودش است پس در همه چیز این مسئولیت باید حفظ شود مثلا اگر نسبت به اسبابی که در اختیار دارد احساس مسئولیت دارد بنابراین در تمام بخش­های اسبابش باید مسئول باشد؛ در بسته­ بندی و جمع کردن اسباب­ ها هم نقش داشته باشد و اسباب خیلی هوشمندانه این نکته را به کاربر خود گوشزد کند.

  1. طراحی مسیر و فرصت تجربه

کودک 7 سال یا کمتری را تصوری کنید که از دنیای خیالی و جستجوگرانه خود بیرون کشیده می‏شود و به پشت میز و نیمکت سخت و محکم دست و پایش بسته می‏شود و آموزگاری جدی و سخت‏گیر بالای سرش ایستاده این توصیف را مقایسه کنید با طبیعت کودک که تازه پا به جهانی ناآشنا، دنیایی بیگانه و گنگ گذاشته، برای درک این دنیا، این کلیت پیچیده شروع به گشت‏و‏گذار می‏کند شروع به پرسشگری می‏کند و می‏جوید و می‏جورد، لمس می‏کند، می‏چشد و می‏بوید چراکه هنوز به امر غایی نرسیده و تصویری از انتها و اتمام چیزی ندارد. آموزش با حذف تجربه، نیاز کودک به پژوهش و جستجو را سرکوب می‏کند و همانند اینست که در لحظه تولد همه مزه‏ها، بوها، صداها به یکباره به او خورانده شود و جایی و فرصتی برای تجربه باقی نماند. آموزش شیوه سنتی با بریدن و قطع ارتباط تجربه‏های پیشین کودک، او را از یادگیری گریزان می‏کند در صورتی که می‏تواند با تکیه بر آنها پلی جدید به دنیای نو و بزرگسالی ایجاد کند و در نهایت به اصل دوسویه بودن تجربه یعنی تاثیر پذیری و در نهایت تاثیرگذاری برسد. همین اتفاق در علم، صنعت، سیاست و هنر نو همراه با انبوه عظیمی از چیزهای بیگانه و ناسازگار با ارزشمندترین میراث فکری و اخلاق که بر ما عرضه شده‏ اند با بریدن ریشه ‏ها و ارتباطات گذشته را بریده یکی از علت های درماندگی و اغتشاشات فکری جدید را پدید آورده و بین آنچه ارائه می ‏شود و طبیعت و پیشینه دریافت‏ کننده پل و ارتباطی وجود ندارد.

  1. تسهیل کننده در تحقق ایده­ ها

نقش طراح در طراحی ابزارهای آموزشی کودکان می‏ توان بسیار نزدیک به نقش آموزگار یا همان راهبر، همسفر و یاری‏ دهنده مخاطب است که در امر پژوهیدن مخاطب خود را به ساده ‏ترین شکل همراهی می ‏کند. بنابراین آنچه طراحی خواهد شد باید ایجاد فرصت تجربه؛ دامنه گسترده و پهنه ‏ای برای تجربه ‏های گوناگون، این دامنه هر چه بازتر و بدون زائده و حاشیه‏ باشد کاراتر است و به نوعی می توان گفت طراحی یک بازه آزاد و بدون پیش‏بینی خروجی.

شناخت تجربه‏ های پیشین مخاطب برای طراحی بستری مناسب بر بستر گذشته، که موجب می شود تا مفهوم یا هر ایده آموزشی از جانب مخاطب یا یادگیرنده پس زده نشود و یا او را دچار گنگی و به ریختن مفاهیم ذهنی اش نکند که همان درک شرایط بنیادی و ریشه ‏ای طبیعت و زندگی مخاطب است. یک مثال مناسب برای این موضوع طراحی ابزارهای آموزشی برای کودکان با تاکید بر ماهیت بازی است. تلفیق آموزش با بازی برای کوکان که یکی از موثرترین روش ها در آموزش کودکان است چرا که بر بستر طبیعت کودک و دوست‏داشتنی هایش شکل ‏گرفته است. 

کیفیت و دوام اسباب و ابزار برای کودکان بسیار مهم می­ شود مصالحی که خیلی سریع بشکند و لب پر شود به کودک اطمینان نمی دهد در ساخت و ساز و همواره او نگران خواهد بود که آیا می تواند چیزی بسازد یا نه؟! اطمینان از صحت و دقت ابزار به کاربر در تحقق تجربه هایش بدهد. (همچون مکانیک، نجار و هر فرد متخصص و فنی که ابزار برایش همه شخصیت حرف ه‏ای و فنی اوست و عاشقانه در حفظ آن می‏ کوشد و مراقب و نگران آن است) این امر موجب ایجاد میل و رغبت در استفاده از بازار و حس نزدیکی و رابطه دوستی و همکاری است تا یک رابطه سرد و فنی و خشک همچون کودکی که عاشقانه لگوها و پازل ها و عروسک های خود را دوست دارد چرا که اطمینان دارد که او را در رسیدن به رویاها و آرزوهایش تنها نمی‏ گذارد و بهترین تصویرها را برایش خواهد ساخت. سادگی در فرم، فرمی منبع یا منشا گونه که مخاطب را به بهره برداری دعوت کند تا بتواند آرزوهای تجربه نشده و مفاهیم ذهنی، تجریدی و ناملموس خود را تبدیل به تجربه عینی و ساخت و ظاهر کند.

  1. طراحی برای کودک اکنون نه کودک درون

یکی از نکات بسیار مهم در طراحی برای کودکان دیدن کودک همزمان با دوره طراحی است در واقع باید واقعیت آنچه هست را دید و برای طراحی بر روی آنها پل زد. توجه به کودک اکنون نه کودکی که از سالها پیش و در محیطی متفاوت از اکنون رشد کرده است و تناسب زیادی با کودک حال ندارد منبع مناسبی برای طراحی نیست. مرجع برای طراحی و رسیدن به شاخص ­های طراحی در دست کودک حاضر است نه بر اساس دوست داشتنی­ های زمان کودکی که به امروز رشده است. کودک، مصرف­ کنندۀ کالاهایی که ما دوست داریم نیست پس هنگام طراحی به او برگردیم تا خاطره ­های خودمان. کودک در برابر ابزارها نقش تماشاچی ندارد بلکه سازنده و فعال هستند پس برای او نقش تعریف کنیم نه الگو!

 

طراحی، دوران کودکی، طراحی اسباب بازی، شاخص های اسباب بازی
مطالب مرتبط
ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد