بازی، چاشنی آموزش/ شهرداد میرزایی

بازی، چاشنی آموزش/ شهرداد میرزایی

شنبه 11 اردیبهشت 1400 - 13:00
متن پیش­رو سخنرانی جناب آقای شهرداد میزرایی؛ مدیر انتشارات دیبایه و بسته­ های آموزشی تاب است كه در سمینار طراحی اسباب­ بازی و ابزارهای كمك ­آموزشی ارائه شده است.

بازی، چاشنی آموزش

شهرداد میرزایی

متن پیش­رو سخنرانی جناب آقای شهرداد میزرایی؛ مدیر انتشارات دیبایه و بسته ­های آموزشی تاب است كه در سمینار طراحی اسباب­ بازی و ابزارهای كمك ­آموزشی ارائه شده است.

آموزش، فقط وظیفة آموزش و پرورش نیست.

نخست این‌که به من گفته شد مخاطب ما در این جمع آموزگاران و سرگروه­ های آموزشی هستند و من تلاش کردم مطالبم را در این جهت تنظیم کنم و دوم این‌که ما فکر می­ کنیم خیلی از افرادی که در یک کشور رو به توسعه زندگی می­ کنند باید این تلقی را بپذیرند که آموزش، تنها وظیفۀ آموزش و پرورش نیست و نیاز به یک فعالیت بین بخشی بسیار گسترده در ابعاد مختلف وجود دارد تا بعد از سال­ ها به نتیجه برسد.

تلقی­ که از بازی و علم در جامعۀ ما وجود دارد یک تلقی کاملاً دو قطبی است. تصوری که از بازی وجود دارد یک مقوله­ ای با سطح ارزش پایین­ تر و علم در مقابل آن مقوله­ ای است که سطح ارزش بسیار بالاتری دارد و این دو در بسیاری مواقع در مقابل هم قرارمی ­گیرند. تلقی بیشتر خانواده­ ها از کودکی که بازی می­ کند این است که الزاماً از درس یا آموزش دور می ­شود. دربسیاری از صحبت­ ها در مورد دوران کودکی به جمله پیاژه برمی‌خوریم که می ­گوید: «بازی ابزار یادگرفتن کودک است.» ولی در واقعیت باور عمومی جامعۀ ایرانی این ­چنین نیست. برای نمونه ممکن است بسیاری از ما در منزل میکروسکوپ داشته باشیم، میکروسکوپ به ­عنوان یک ابزار علمی است که مشاهدۀ ذرات ریز را ممکن می ­کند، ولی استفاده­ ای که از آن می­ کنیم تقریباً در حدود یک اسباب‌بازی است. به ­دلیل این‌که روش ­های مکمل مشاهده­ پذیر شدن را در کنارش نداریم. در داخل یک فروشگاه یک میکروسکوپ می‌خریم برای این‌که ابزاری علمی خریده باشیم اما الزاماً آیا توان این را داریم که با آن آزمایش علمی انجام دهیم، این اتفاق به ندرت می­ افتد و یا اگر هم کسی بخواهد، لوازم آن در فروشگاه­ ها وجود ندارد. از سوی دیگر آن، ابزارهای آموزشی و بازی بسیار زیادی هستند که در خانه و مدرسه وجود دارند همانند گِل و خمیر و یا بلوک­ ها و سیستم‌های ساختنی و کودکان بدون این‌که ما بخواهیم از آن استفادۀ کاملاً آموزشی می­ کنند. این دو اتفاق کاملاً مغایر است که ما چه می ­خواهیم و می ­گوییم و در واقعیت چه انجام می ­شود یعنی باور عمومی این نیست که بازی می­ تواند یک همراه برای آموزش باشد.

آنچه که در این مجال می ­خواهم به آن بپردازم؛ بازی چاشنی آموزش یا درواقع بحث آموزش‌های غیررسمی (Informal Science Teaching) در جوامع جدید است. آنچه که اپنهایمر در دهۀ 60 از آمریکا شروع کرد و تبلور آن در خانه­ های علم (Science center) بود. بسیاری معتقدند که تحول و جهش علمی در دنیای غرب مدیون این فعالیت ­ها بوده ­است. ترویج علم، جذاب کردن علم و فرایند آموزشی که خود به خود با روش ­های بازی‌گونه یا با روش ­های شگفت ­انگیز کم و بیش در جوامع مختلف در حال شکل­ گیری است. در این­جا با مروری بر نمونه­ های مختلف به این فضا نزدیک می ­شویم و نهایتاً جایی که این روش­ ها در نظام آموزش رسمی ما دارند مشخص شود.

آموزش رسمی نیازمند افزایش جذابیت

در آموزش رسمی به یک کودک، دانش ­آموز، آموزش می­ دهیم که باید مسواک بزند و این به ­عنوان یک نتیجۀ علمی بدیهی تلقی می­ شود. اما در آموزش غیررسمی ما می‌توانیم از ابزارهای متفاوتی برای این هدف استفاده کنیم. برای نمونه، کودکی که وارد یک خانۀ علم می­ شود بدون آن­که اصلاً موضوعی از مسواک ­زدن به او گفته شود، یک ذره از پلاک دندانش را می ­گیرند و زیر یک میکروسکوپی که قبلاً آماده شده قرارمی ­دهند و به او نشان داده می ­شود که چه­ چیزی می ­تواند روی این دندان باشد که به دندان او صدمه بزند، اما نتیجه ­گیری با خود کودک است. در نمونه ­ای دیگر کودک وارد یک ماکت خیلی بزرگ از دندان­ هایش می ­شود و یک چکش دست می­ گیرد كه به هرجایی از ماکت دندان که بزند یک صدای آخ از آن بشنود.

تصویر شمارۀ یك- همۀ ابزارهایی که در سیستم ­های آموزش­ رسمی استفاده می­شود شاکلۀ اصلی بازی­ ها و اسباب‌بازی­ ها هستند.

یا با نشان­ دادن نوع ساختار دندان و نوع مواد دیگری که در آن وجود دارد اثر مواد دیگر مثل؛ شکر و شیرینی، اسیدها، خمیردندان بر روی آن­ها را ببیند و بفهمد که در طول مدت چه­ چیزی ایجاد می­ شود، چه لکه­ هایی ایجاد می­ شود و می­ توان بر اساس جدولی که روی کالاها و موادغذایی است نشان داد که هر مادۀ خوردنی از چه موادی است و چه اثری بر دندان­ ها خواهد داشت یا با لمس و حس این‌که با قسمت­ های مختلف زبان چه مزه­ هایی را می ­تواند بفهمد، مثلاً نمک را به جلوی زبان یا پشت زبان بزند.

این نوع آموزش اصولاً یک آموزش غیررسمی در سیستم ­های آموزشی است. همۀ ابزارهایی که در سیستم ­های آموزش­ رسمی استفاده می ­شود شاکلۀ اصلی بازی ­ها و اسباب‌بازی ­ها هستند. بسیاری از ما می­ دانیم که آموزش رسمی ما در یک چهارچوب نظامی صلب و رسمی، بسیاری از این نوع ارتباطات و فعالیت ­ها را محدود کرده است. در خیلی از مناطق آموزش و پرورش، آموزگاران با خلاقیت­ های خودشان توانسته ­اند جذابیت­ هایی برای نظام آموزشی کلاس خودشان انجام ­دهند اما این اتفاقات در نظام آموزش رسمی رخ نداده است. نظام آموزش رسمی ما آن­قدر صلب است که بسیاری از خلاقیت ­ها را نمی­ پذیرد.

در نظام آموزشی ما اگر یک کودکی یکی از جوراب­ هایش قرمز باشد و یکی دیگر سیاه، ممکن است یک نکتۀ منفی تلقی شود ولی شاید واقعاً این کار خلاقیت آن روز کودک باشد و این‌که کودک امروز تلاش کرده تا یک شکل دیگری از زیبایی را با استفاده از امکاناتی که دارد استفاده کند تلقی کنند. بنابراین استفاده از سیستم آموزش غیررسمی می ­تواند زمینه­ هایی را فراهم کند برای این‌که بتوان بازی را چاشنی آموزش کرد تا جذاب ­تر و دوست­داشتنی ­تر شود. آموزش در کلاس‌های درس در چهارچوب نظامی صلب و رسمی تا حدودی عدم ارتباط را موجب می‌شود.

استفاده از بازی در کنار آموزش راهکاری برای افزایش جذابیت البته در محدودة زمانی نظام آموزش رسمی‌ ساختار مدیریت پویا و خلاق در مدارس نیز می‌تواند زمینه رشد این موضوع را فراهم کند.

آیا لِی­لِی یک بازی ریاضی می ­شود؟

برای مثال یک بازی سادۀ لِی­لِی را تصور کنید که از یک خانه به شرطی می ­توان عبور کرد که از ارتباط خانه ­ای که در آن هستی یک ارتباط جمع، ضرب یا تقسیم با خانۀ قبلی، فعلی یا بَعدی به­ دست آید. مثلاً از خانۀ یک به اضافه دو می­ توان به خانۀ سه رفت یا از خانة دو ضرب در دو می ­توان به خانۀ چهار رفت و به این ترتیب این بازی ادامه پیدا می­ کند. بنابراین می­ توان از ابزارهای بسیار ساده استفاده کرد. الزاماً نیاز به امکانات کمک ­آموزشی پیشرفته ندارد بلکه مهم نوع نگاه و رویکردی است که می ­توان به مفاهیم آموزشی و بازی داشت.

آیا کارت بازی می‌تواند ابزار آموزش شود؟

برای بالابردن سرعت عمل در شناسایی رنگ ­ها، تفاوت­ ها، مشابهت­ ها، می­ توان از ابزارهای مختلف و بازی­ های مختلفی استفاده کرد.

یک نمونۀ بسیار ساده برای این هدف آموزشی استفاده از کارت ­های مختلفی است که آماده وجود دارد، کودک بین دو کارت دو شکلی که کاملاً مشابه هم است به سرعت پیدا کند و هر کدام آن را پیدا کرد برنده می­ شود. این ابزار بسیار ساده که خیلی آسان قابل تهیه است و یا به آسانی قابل ساخت توسط خود کودکان و یا آموزگار است تأثیر بسیار زیادی در رشد قوه تشخیص و شناخت کودکان خواهد داشت.

آیا می‌شود احتمال را با تاس آزمایش کرد؟

یک بازی بسیار ساده به نام تاس ریاضی وجود دارد؛ این بازی یک تاس بیست یا دوازده وجهی دارد، شبیه بازی منچ که با یک تاس شش وجهی انجام می­ شد حالا همان بازی با یک تاس بیست وجهی انجام می ­شود، تصور کنید که مفهوم احتمال را چطور می ­توان از این طریق وارد یک کلاس درس کرد و از این ابزار ساده استفاده کرد. درواقع با تمام صلبیتی که در ساختار آموزشی وجود دارد می­ توان ابزارهایی ساده و کوچک را در کنار مفاهیم درسی جای داد. نمونه ­های بسیار دیگری وجود دارد که می­ توان با آن حتی به ورای چیزی که ما تصورش را داریم در آموزش برسیم.

نقش اصلی آموزگار در جذاب کردن ارائه محتوای آموزش

نقش آموزگار در کلاس می ­تواند بسیار مهم باشد و او می­ تواند بازی را وارد ساعت آموزش خود کند البته در قالب چهارچوب تعیین شده ­ای که در ساختار آموزشی دارند. بسیاری از نظام­ های آموزشی از جمله نظام آموزشی کشور ما بازی را جایگرین آموزش نکرده ­اند و اصولاً طرحی برای این مسئله ندارند.

اما  همگی می­ دانیم كه می­ توان بازی را مکمل آموزش در نظر گرفت و آموزگار این ابزار را در نظام آموزش کلاس خود به­ کار گیرد. آموزگاری که دست به این­ کار می ­زند نیاز به دید بازتری دارد تا بتواند روش ­های بازی و اسباب‌بازی ­ها را بشناسد و بتواند آن­ها را دسته­ بندی کند و بداند که کدام­­یک از آن­ها مبتنی بر کشف اولیه هستند.

در کشف اولیه می‌­توان از آینه، آهن ­ربا، خاک و از مواد لمس ­کردنی استفاده کرد و بعد هرکدام از آن­ها به چه آزمایشی می­ توانند تبدیل شوند و هریک از این آزمایش ­ها را برای کدام مفهوم از کتاب علوم، ریاضی و شیمی می­ تواند به­ کار برد و آموزگار براساس آن درک خلاقانه و پویایی که در محیط مدرسه خودش دارد چگونه می ­تواند کدام ابزار را به نتیجه برساند.

این ایده ­ها و اتفاقات خیلی منوط به علم به ­صورت تنها نیست بلكه در هنر نیز به همین ترتیب قابل ارائه است. مثلاً برای این‌که كودك یا نوجوان بداند چگونه یک نمایش را با یک دستمال یا یک عروسک ترتیب دهد و یا چگونه می ­تواند یک عروسک نمایشی بسازد تا با آن بتواند ارتباط بهتری با دوستان و همسالان خود برقرار نماید.

به همین ترتیب در حوزه­‌های مختلف آموزشی از بازی می‌­توان استفاده کرد؛ چگونه می ­توان ورزش را به بازی، ادبیات را به بازی وصل کرد. زیربنای اصلی همۀ این­ ها بر خلاقیتی است که آموزگار در استفاده از امکاناتش می­ تواند داشته باشد.

طرح آزمون؛ واژه‌بازی

در انتهای این بحث طرح آزمونی را بیان می ­کنم، طرح آزمون بازی واژه ­بازی است. در این بازی شما حروف را به­ عنوان یک ابزار مثل همان بازی لِگویی که بلوک­ هایی دارد و می ­تواند تبدیل شود به یک واحد بزرگ­ تر مثل کلمه و یا به یک واحد خیلی بزرگ­تر مثل جمله یا یک مقاله می ­تواند تبدیل شود. ولی لازمۀ آن این است که فرد بتواند از توانایی­ اش استفاده کند گنجینۀ لغات خودش را گسترش دهد و با استفاده از فضایی که به طور رقابتی ایجاد می ­شود در این زمینه بتواند این کار را انجام بدهد. می ­تواند حروفش را بردارد با حروفش یک کلمه آزاد بسازد و نفر بعدی باید در همان راستا کلمۀ بعدی را با یکی از حروف قبلی بسازد.

اگر از رنگ ­های مختلف آبی و قرمز رد شود می­ تواند امتیاز خود را دو برابر یا سه برابر کند. در واقع واژه ­ها به تنهایی ارزش دارند یعنی هرچقدر شما واژه­ هایی که صامت هستند مثل ژ، پ، ث و خیلی کمتر استفاده می ­شود را استفاده كنند و اگر کسی بتواند با این حروف واژه­ای را به یاد آورد امتیاز بیشتری می­ گیرد و این یک نظام آماری دارد که چگونه این امتیازها شناخته شود، چه تعداد حرف در زبان فارسی در یک کتاب تکرار شده است. در هر صورت همین بازی ساده تا جایی پیش رفته است که در دنیا هرساله مسابقات بین­المللی آن برگزار می­شود. نمونه ­ای که اكنون تحت آزمون داده م ی­شود را می ­توان در یک کلاس دوم، سوم یا پنجم به­ عنوان یک مسابقه در داخل کلاس برگزار کرد به­ صورتی­ که هرکس واژه­های بیشتر و سخت­ تری بسازد برنده خواهد شد. در مدرسه بین کلاس ­ها و در سطح منطقه به­ راحتی قابل استفاده است.

این نمونه نشان می‌دهد که چگونه واژه ­بازی به‌عنوان یک ابزار کمک­ آموزشی می‌تواند موجب رشد گنجینۀ واژگان کودک و ایجاد زمینه‌هایی برای ساخت واژه از حرف با روش بازی‌گونه­ کردن آموزش را از آن مسیر فراهم کند.

 

 

 

خلاقیت، اسباب بازی، ابزارهای کمک آموزشی، خانه های علم، طراحی اسباب بازی
مطالب مرتبط
ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد