کاربرد اصول نشانه شناسی در طراحی اسباب بازی کودکان سه تا شش سال/ غزاله سپه‌پور

کاربرد اصول نشانه شناسی در طراحی اسباب بازی کودکان سه تا شش سال/ غزاله سپه‌پور

دوشنبه 13 اردیبهشت 1400 - 23:24
هدف از این مطالعه، رسیدن به معیارهایی در طراحی اسباب‌بازی به منظور انجام بازی‌های نمادین و افزایش خلاقیت در کودکان است. اطلاعات موردنیاز در این تحقیق به کمک مطالعات کتابخانه ای در مورد روانشناسی رشد و و اطلاعات میدانی از طریق مشاهدۀ کودکان بوده است.

کاربرد اصول نشانه شناسی در طراحی اسباب بازی کودکان سه تا شش سال

غزاله سپه پور/ فصلنامه تحلیلی و پژوهشی چهارباغ/ نمره دهم/ جلد دوم/ سال پنجم/ بهار و تابستان 92

 اشاره

بازی‌های نمادین از دو سالگی آغاز می‌شود، در پنج، شش سالگی به کمال خود می رسد و تا نه سالگی هم ادامه می یابد. در این بازی ها واقعیت توسط کودک دگرگون می‌شود و اشیائی که وجود ندارند به وسیلۀ اشیاء دیگر به نمایش درمی آیند. نیروی تخیل در این سنین به انجام بازی‌های نمادین کمک می‌کند و  بازی‌های نمادین  نیز به رشد قوۀ تخیل و خلاقیت کودک کمک می‌کنند. هدف از این مطالعه، رسیدن به معیارهایی در طراحی اسباب‌بازی به منظور انجام بازی‌های نمادین و افزایش خلاقیت در کودکان است. اطلاعات موردنیاز در این تحقیق به کمک مطالعات کتابخانه ای در مورد روانشناسی رشد و روانشناسی بازی و اطلاعات میدانی از طریق مشاهدۀ کودکان گروه سنی پیش از دبستان هنگام بازی در خانه و مهدکودک و مصاحبه با والدین کودکان و فروشندگان اسباب‌بازی به دست آمد. مطالعات نشان داد که می‌توان سه نوع راهکار مختلف برای رسیدن به این هدف داشت: 1- عدم نیاز به طراحی و تولید اسباب‌بازی برای انجام بازی‌های نمادین. 2- نیاز به طراحی قطعات کمکی برای ساختن انواع وسایل بازی نمادین با اشیاء اسقاطی توسط کودک 3- نیاز به طراحی اسباب‌بازی‌هایی با فرم‌های نامشخص و قابل تشبیه به اشیاء گوناگون برای جذب کودک در فروشگاه به هنگام خرید. در نهایت، استفاده از فرم های ساده و قابل درک و رنگ های مطلوب و شاد، امکان انجام بازی‌های دخترانه و پسرانه، امکان ایجاد تنوع در بازی و شکل اسباب‌بازی، امکان موشکافی و ارضای حس کنجکاوی کودک، برای طراحی وسایل بازی‌های نمادین پیشنهاد شد.

 

مقدمه 

کلیه حرکت ها و سرگرمی های کودکان به عنوان بازی، تأثیر مستقیم بر رشد جسمی و ذهنی آنها دارد. به همین دلیل جهت تعالی رشد روحی و جسمی کودکان به برنامه ریزی های جامع و اصولی نیاز است. در این راستا توجه به بازی و ارتقاء کیفی وسایل بازی یکی از موضوعات مهم به شمار می رود که همواره نیاز به مطالعه عمیق و انسجام یافته با چشم اندازی تازه در طراحی وسایل بازی هماهنگ و مطابق با روحیه کودکان را ایجاب می کند.

یکی از مهم‌ترین ویژگی های کودکان پیش از دبستان علاقمندی به بازی‌های خلاق و نمادین است که به علت قدرت تخیل بالا است. درهمین زمان است که خلاقیت فرد شروع به شکل گیری می‌کند و می‌توان گفت میزان خلاقیت یک فرد بزرگسال درواقع ریشه در دوران خردسالی وی دارد. به همین جهت انجام بازی‌های نمادین و افزایش خلاقیت در خردسالان از اهمیت بالایی برخوردار است. هدف از انجام این تحقیق رسیدن به معیارهایی در طراحی اسباب‌بازی به منظور انجام بازی‌های نمادین و افزایش قدرت خلاقیت در کودکان است.

بازی نمادین

در بازی‌های نمادین واقعیت توسط کودک دگرگون می‌شود و اشیائی که وجود ندارند به وسیله اشیاء دیگر به نمایش درمی آیند این ویژگی از دوسالگی آغاز و در پنج تا شش سالگی به کمال خود می رسد و تا نه سالگی هم ادامه می یابد. در این بازی ها توانایی کودک در بازنمایی اشیاء او را از حضور مستقیم آنها آزاد می‌کند. پس شاید بتوان گفت که استفاده از بازنمایی ذهنی به کودک امکان نیل به فراسوی محدودیت های زمان و مکان را می‌دهد.

بازی‌های نمادین که در این سنین قسمت عمدۀ فعالیت های کودک را تشکیل می‌دهند، وسیلۀ مناسبی در انطباق با واقعیت هستند. این بازی ها به عنوان وسیلۀ پالایشی در خدمت کودک عمل می‌کنند و در ایجاد ثبات عاطفی کودک و سازگاری او با واقعیت ضرورت دارند. در واقع بازی‌های نمادین اغلب به عنوان پایه روان درمانی کودکان خردسال به کار می روند. در چنین بازی‌هایی نیروی تخیل به کودک کمک می کند تا نشانه ها را بسازد؛ نشانه هایی که جانشین اشیاء، حیوانات یا اشخاص واقعی می‌شوند (جینز برگ و اوپر، 1371).

در حقیقت می‌توان گفت که نشانه ها عبارتند از تصوراتی که کودک از دنیای درون و برون خود اخذ کرده است و تخیل این خاصیت را دارد که آن تصورات را رشد و گسترش دهد. در اینجاست که ارزش و اهمیت اسباب‌بازی‌ها روشن می شود زیرا تنوع و گستردگی آنها کمک می‌کند تا کودک بتواند به توسعه هرچه بیشتر نشانه ها و در نتیجه به تصورات خود نائل آید(1984 ,Sutton-Smith). اسباب‌بازی‌ها دقیقاً کوچک شدۀ چیزهای واقعی نیستند. ابتدا خود اسباب‌بازی در ارتباط با کودک، به مقصد خود دلالت می‌کند. سپس پاسخ هایی تجربه می‌شود و مفاهیم به طریقی انتزاعی می‌توانند دلالت شوند. مثلاً در دنیای کودکان یک چوب می‌تواند به یک اسلحه یا اسب اشاره کند و یک جعبه به یک خانه یا ماشین یا هرچه که کودک بخواهد اشاره کند (همان).

نیروی تخیل

نیروی تخیل کودک در این سنین به انجام بازی‌های نمادین کمک می‌کند. کودک تصوراتی که از دنیای درون و برون خود اخذ کرده است را به کمک نیروی تخیل، رشد و گسترش می‌دهد:

الف- در گذشته که اسباب بازی های متنوع وجود نداشت، کودکان با قوۀ تخیل از بازی با وسایل اسقاطی که آنها را به اشیاء دلخواه تشبیه می‌کردند (وانمود کردن)، لذت می بردند. 

ب- اگر کودک در مکان و موقعیتی باشد که هم بازی و اسباب بازی نداشته باشد، با استفاده از ساده ترین وسایلی که در اختیار دارد می‌تواند انواع بازی‌های تخیلی و نمادین را بسازد.

ج- تصور یک صندلی به کشتی، ماشین، خانه و غیره، بسیار  لذت بخش است و در رشد خلاقیت کودک مؤثر است. با توجه به اینکه تخیلات کودک پایان ناپذیر است، تنوع بازی‌ها با یک صندلی، بسیار زیاد است.

سن کودک

در سال های پیش از دبستان نیروی خیال کودک شدت می یابد و در بازی های او منعکس می شود. او به هیچ نوع قید و قاعده ای در بازی معتقد نیست و می خواهد کاملاٌ آزاد باشد و به کشش خیال، غرایز و امیال فطری بازی کند. کودک در این سنین علاقۀ زیادی به بازی های وانمودگرا دارد. او به تخیل و ترکیب اشیاء، کسب اطلاعات و تقلید از هرچه می بیند و می شنود متمایل می شود. به هرچه چشمش می افتد دست دراز می کند و به بازی با  آن می پردازد. کودک در این دوره در مقایسه با دوره های دیگر ارتباط زیادی با اسباب بازی خود دارد. کودک در این سنین، اسباب بازی های خود را می شکند تا به محتویات آنها پی ببرد و چگونگی ترکیب و حرکت آنها را درک کند. برخی از روانشناسان این دوره را دورۀ «آزمایش و تجربه» نام گذاشته اند (شعاری نژاد، 1388).

جنسیت کودک

پسران و دختران در دورۀ طفولیت و اوایل کودکی به یک نوع بازی علاقه دارند. اگرچه در همین سنین نیز پسرها بازی با ماشین و تفنگ و دختران بازی با عروسک را ترجیح می دهند، وسایل بازی در این دوره نسبتاً مشترک هستند و نوع استفاده و موضوع بازی است که متفاوت است. مثلاً اگر یک دختر ماشین بازی یا شمشیربازی کند، بازی او با خشونت یک بازی پسرانه همراه نیست و مضمونی عاطفی دارد و اگر یک پسر عروسک بازی کند، بازی او با خشونت و مضمون جنگی همراه است. اختلاف بین بازی‌های دختران و پسران از سه سالگی به تدریج شروع می شود و بین سنین هشت تا ده سالگی کاملاً هویدا می باشد. باید اضافه کرد تفاوت های جنسی از نظر علاقمندی به بازی نسبت به نسل گذشته به دلایل مختلف کمتر شده است (جلالی،1360).

خرید اسباببازی

امروزه والدین شاغل فرصت کافی برای بودن درکنار فرزندان خود و بازی با آنها ندارند به همین دلیل سعی می‌کنند با خرید اسباب‌بازی‌های مختلف و گران قیمت عدم حضور خود درکنار کودک را جبران کنند. در بسیاری از موارد اسباب‌بازی، بدون حضور کودک، به عنوان هدیه توسط دوستان و آشنایان خریداری می‌شود. خریدن اسباب‌بازی با حضور یا بدون حضور کودک امری اجتناب پذیر است. گاهی اوقات انتخاب اسباب‌بازی مناسب در میان محصولات رنگارنگ یک فروشگاه، کودک و والدین را دچار سردرگمی می‌کند. فرم های ساده و قابل درک با رنگ های شاد به اندازۀ فرم های پیچیده کودکان را در اسباب‌بازی فروشی به خود جذب می‌کند.

بازی با اسباببازی

بعضی از اسباب‌بازی‌ها آنقدر پیچیدگی دارند که کودک محو این پیچیدگی شده و فرصتی برای بروز خلاقیت از خودش باقی ندارد. کودکان پیش از دبستان، علاقمند به تنوع در بازی و اسباب بازی های خود می باشند و از بازی طولانی با یک،  اسباب بازی خسته می شود. این گروه سنی به دلیل حس کنجکاوی زیاد، دوست دارند اسباب بازی خود را موشکافی کنند تا به محتویاتش پی ببرند و مجدداً آن را مونتاژ کنند، این کار گاهی منجر به خراب شدن اسباب‌بازی می‌شود. این کودکان علاقمند به بازی های نمادین هستند و از اینکه اشیاء را به صورت اشیاء دیگری تصور کنند لذت می‌برند. داشتن اسباب بازی های رنگارنگ و فراوان برای کودکان، اگرچه در ابتدا جذاب است ولی پس از مدتی یکنواخت و تکراری می شود و گاه پیش می آید که کودک تمام اسباب بازی های خود را رها کرده و با وسایل مربوط به بزرگسالان بازی می‌کند.

تصویر شماره یک: کالسکه و هواپیما جت اسباب بازی، ساخت شرکت playsum

نتیجه گیری و پیشنهادهای کاربردی

در نتیجۀ این مطالعه، سه راهکار مختلف برای انجام بازی‌های نمادین و افزایش خلاقیت در کودکان وجود دارد که هریک از آنها بررسی می شود پیشنهادهایی برای آن ارائه خواهد شد. راهکارهایی که برای بازی کودکان در دوره های سنی که بازی های نمادین و خلاقیت کودک در حال شکل گیری است این عوامل به شرح زیر می باشند؛

1- کودکان پیش از دبستان قادرند با هر وسیله ای، حتی اگر اسباب‌بازی آنها نباشد، بازی کنند. بسیاری از آنها بازی با اشیائی را دوست دارند که متعلق به خودشان نیست چراکه این اشیاء تنوع بیشتری دارند و کودک با استفاده از آنها بیشتر لذت می برد و تجربه های بیشتری می آموزد. از این رو می‌توان گفت والدینی که از توانایی مالی بالایی برخوردار نیستند نباید نگران خرید اسباب‌بازی‌های نمادین برای کودک خود باشند. نداشتن اسباب‌بازی‌های رنگارنگ و متنوع می‌تواند کودکان را وادار کند به تخیلات بیشتر و ساختن بازی‌های نمادین که نتیجۀ آن افزایش خلاقیت است.

2- اگرچه امکان انجام بازی‌های نمادین بدون وجود اسباب‌بازی نیز وجود دارد، والدینی که از توانایی مالی خوبی برخوردارند بسیاری از اوقات می خواهند علاقه و محبت خود را با خرید اسباب‌بازی به کودک خود ابراز کنند. بنابراین می‌توان با طراحی و تولید قطعات کمکی برای اتصال بسته ها و اسقاطی ها، امکان ساخت اسباب‌بازی‌های جدید و خلاق را برای بازی‌های نمادین توسط کودک فراهم آورد. این گونه محصولات چنانچه بدون حضور کودک خریداری شوند و استفاده از آنها به کودک آموزش داده شود می‌توانند بسیار مفید و جذاب باشند.

3- با توجه به اینکه کودکان آنچه را که می بینند و کارکرد آن را درک می‌کنند، می پسندند، احتمال اینکه در یک فروشگاه و در میان اسباب‌بازی‌های رنگارنگ جذب قطعات کمکی شوند کم است. زمانی که کودک در حال انتخاب است عواملی چون رنگ، جنس، ساختار و عملکرد محصول، کودک را به خود جذب می‌کند. با توجه به اجتناب ناپذیری  انتخاب توسط کودک، می‌توان اسباب‌بازی‌های خلاق با فرم‌هایی که قابل تشبیه به اشیاء مختلف باشند را با رنگ و شکل جذاب برای کودکان طراحی و تولید کرد و به گونه‌ای در فروشگاه ها ارائه نمود که انتخاب آنها برای کودکان در اولویت اول باشد.

برای اینکه اسباب‌بازی توسط کودک در فروشگاه انتخاب شود باید فرم های ساده و قابل درک و رنگ های مطلوب و شاد داشته باشد. با توجه به ویژگی های این گروه سنی می‌تواند برای دختر و پسر مشترک باشد و امکان انجام هر دو نوع بازی‌های پسرانه و دخترانه را داشته باشد. از نظر قیمت به گونه ای باشد که کودک بتواند به راحتی و بدون نگرانی والدین از خراب شدن آن، به جهت ارضای حس کنجکاوی، آن را مو شکافی و با آن بازی کند تا نیروی خلاقه اش  برانگیخته و قدرت تخیل و تصورش تحریک و تقویت گردد. به علاوه، امکان ایجاد تنوع در بازی و شکل اسباب‌بازی وجود داشته باشد تا برای مدت طولانی کودک را سرگرم کند.


پیشنهادهایی برای مطالعۀ بیشتر

  • روانشناسی کودک نوشتۀ مهدی جلالی از انتشارات دانشگاه تهران به سال 1360.  
  • رشد عقلانی کودک از دیدگاه پیاژه نوشتۀ هربرت جینز برگ و سیلویا اوپر، برگردان از فریدون حقیقی و فریده شریفی از انتشارات فاطمی به سال 1371.
  • روانشناسی رشد نوشتۀ علی اکبر شعاری نژاد از انتشارات اطلاعات به سال 1388.
  • A toy semiotics by Brian Sutton-Smith, University of Pennsylvania, Vol. 1, No.1   1984 .
  • Preschoolers’ Perceptions of Gender Appropriate Toys and their Parents’ Beliefs About Genderized Behaviors: Miscommunication, Mixed Messages, or Hidden Truths? by Nancy K. Freeman, Early Childhood Education Journal, Vol. 34, No. 5, 2007.

 

خلاقیت، دوران کودکی، اسباب بازی، تخیل، خلاق، روانشناسی کودک، طراحی اسباب بازی، کاربرد نشانه شناسی، بازی نمادین، روانشناسی رشد
مطالب مرتبط
ارسال نظر
  • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
  • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
  • - لطفا فارسی بنویسید.
  • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
  • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد